Baduy
Urang Baduy atawa anu sering disebut ogé masarakat kanékés mangrupa masarakat adat di désa Kanékés Kacamatan Leuwidamar Kabupatén Lebak nu nyicingan gunung Kendeng.[1] Masarakat Baduy nyicingan gunung anu jauh ti pilemburan, lega daérahna ngan 5000 Ha nu ku pamaréntah dijadikeun daérah wisata budaya.
Jumlah populasina ngahontal 9.558 urang dina taun 2023. Maranéhna kaasup salah sahiji kelompok masarakat anu nutup diri tina pangaruh dunya luar. Salian ti éta, maranéhna ogé miboga kayakinan tabu pikeun didokuméntasikeun, hususna pikeun warga Baduy Jero . Suku Baduy kaasup sub-suku tina suku Sunda. Maranéhna dianggap minangka masarakat Sunda anu can kapangaruhan ku modérnisasi atawa kelompok anu ampir sakabéhna kapisah tina kahirupan dunya luar.
Masarakat Baduy nolak istilah “wisata” atawa “pariwisata” pikeun ngagambarkeun kampung-kampungna. Ti saprak taun 2007, pikeun ngajelaskeun wewengkon maranéhna bari ngajaga kasakralan éta daérah, masarakat Baduy ngenalkeun istilah “Saba Budaya Baduy” anu hartina “Silaturahmi Kabudayaan Baduy”.
Asal kecap
[édit | édit sumber]Sacara étimologis kecap baduy beunang nyutat tina kecap Badui; badui; urang Sunda baheula di Pajajaran anu nyingkurkeun manéh [2] dina pareumnakeun abad ka-15 lantaran arembungeun asup Islam. Tempat urang baduy ayana di Cibéo, kiduleun Pandéglang. Mula-mula anu nyebut nyaéta balad Islam pédah arembung jadi Islam, di Cibéona ngajadikeun désa sorangan jeung aya pangurusna.[2] Aya ogé nu nyebutkeun yén masarakat baduy nyaéta sesebutan pikeun masarakat di daérah Kanékés anu dibéré ku urang Kanékés luar, sesebutan éta lantaran dua hal nyaéta :
- Dipatalikeun jeung ngaran gunung jeung walungan di daérah Kanékés nyaéta gunung baduy jeung walungan Cibaduy nu tempatna teu pati jauh antukna masarakat anu nyicingan gunung jeung walungan éta disebut masarakat baduy.[3]
- Nu pamungkas dipatalikeun jeung suku Baduwi di Arab nu dianggap golongan handap boh tingkat hirupna boh peradabanana tur sok pundah-pindah. Heug téh masarakat luar Kanekes ogé miboga sawangan nu sarua yén tingkat hirup jeung peradabanana handap jeung euweuh parobahan, éta sababna baduy asal kecapna Baduwi.[3]
Subkelompok Masarakat Kanekes
[édit | édit sumber]Masarakat Kanekes kabagi kana tilu kelompok utama, nyaéta tangtu, panamping, jeung dangka. Kelompok kahiji biasana disebut Tangtu, Jero, Kejeroan, atawa leuwih kasohor ku sebutan Baduy Dalam. Sanajan kitu, sabenerna warga dina kelompok ieu leuwih resep nyebut dirina dumasar kana asal lemburna, saperti Urang Kanekes (hartina jalma Kanekes), Urang Girang (jalma anu cicing di hulu walungan), sarta Urang Rawayan, anu ngaranna dicokot tina Walungan Ci Rawayan anu ngalir di daérah tempat maranéhna cicing. Salian ti éta, aya ogé istilah Urang Tangtu Tilu, anu nuduhkeun yén maranéhna asalna tina tilu lembur utama.
Kelompok tangtu nyaéta kelompok anu dipikawanoh minangka Kanekes Dalam. Kelompok ieu paling ketat dina ngajaga jeung ngalaksanakeun adat-istiadat karuhun. Warga kelompok ieu cicing di tilu lembur utama, nyaéta Cibeo, Cikertawana, jeung Cikeusik. Ciri has warga Kanekes Dalam nyaéta maké pakéan bodas alami jeung biru kolot (warna tarum), sarta maké iket sirah bodas. Dina aturan adatna, maranéhna teu meunang papanggih jeung urang asing.
Kanekes Dalam mangrupakeun bagian tina sakabéh masarakat Kanekes, tapi maranéhna tetep pageuh ngajaga adat karuhunna. Sababaraha aturan anu kudu dipatuh ku warga Kanekes Dalam di antarana nyaéta:
- teu meunang ngagunakeun kendaraan pikeun alat transportasi;
- teu meunang maké alas suku;
- panto imah kudu nyanghareup ka kalér atawa kidul (iwal imah Pu’un atawa kapala adat);
- teu meunang ngagunakeun alat éléktronik atawa téknologi modéren;
- pakéan kudu dijieun sorangan tina lawon warna hideung atawa bodas, henteu meunang maké pakéan modéren.
Kelompok kadua disebut panamping, nyaéta warga anu dipikawanoh minangka Kanekes Luar. Maranéhna cicing di sababaraha lembur anu nyebar ngurilingan wilayah Kanekes Dalam, saperti Cikadu, Kaduketuk, Kadukolot, Gajeboh, Cisagu, jeung sajabana. Ciri khas warga Kanekes Luar nyaéta maké pakéan jeung iket sirah warna biru kolot (warna tarum).
Kanekes Luar biasana mangrupa jalma anu geus kaluar tina aturan ketat Kanekes Dalam. Aya sababaraha sabab naha hiji jalma bisa pindah ka Kanekes Luar, di antarana:
- ngalanggar aturan adat Kanekes Dalam;
- boga kahayang sorangan pikeun kaluar ti Kanekes Dalam;
- nikah jeung anggota Kanekes Luar.
Aya sababaraha ciri anu ngabédakeun kahirupan warga Kanekes Luar, di antarana:
- geus mimiti wawuh jeung téknologi, kaasup alat éléktronik;
- dina ngawangun imah geus maké pakakas saperti gergaji, palu, jeung paku, anu saméméhna dilarang dina adat Kanekes Dalam;
- maké pakéan adat warna hideung atawa biru kolot pikeun lalaki, anu nandakeun yén maranéhna henteu deui dianggap suci; kadang-kadang ogé maké pakéan modéren saperti kaos jeung calana jins;
- geus ngagunakeun parabot rumah tangga modéren saperti kasur, bantal, piring, sarta gelas tina kaca atawa plastik;
- tempat cicingna aya di luar wilayah Kanekes Dalam;
- sabagian warga geus kapangaruhan ku budaya luar, malahan aya anu pindah agama.
Sedengkeun kelompok dangka nyaéta kelompok anu cicing di luar wilayah Kanekes. Lamun Kanekes Dalam jeung Kanekes Luar masih aya di wilayah Kanekes, kelompok dangka cicing di luar wewengkon éta. Ayeuna ngan aya dua lembur dangka anu masih aya, nyaéta Padawaras (Cibengkung) jeung Sirahdayeuh (Cihandam). Lembur-lembur dangka ieu boga fungsi minangka zona panyaring (buffer zone) pikeun nangtayungan masarakat Kanekes tina pangaruh luar (Permana, 2001).
Kapercayaan Masarakat Kanekes
[édit | édit sumber]Kapercayaan masarakat Kanekes dipikawanoh ku ngaran Sunda Wiwitan, nyaéta ajaran karuhun anu diwariskeun sacara turun-temurun. Ajaran ieu dasarna ngandung panghormatan ka karuhun atawa roh karuhun, ogé kapercayaan kana kakuatan roh anu aya dina alam (animisme). Sanajan loba unsur ajaran ieu asalna tina tradisi kolot, dina kamekaranana aya ogé pangaruh tina sababaraha unsur ajaran Hindu, Buddha, sarta engkéna tina Islam.
Panghormatan ka roh kakuatan alam diwujudkeun dina sikap ngajaga jeung miara alam. Masarakat Kanekes ngajaga lingkungan sakurilingna, saperti gunung, pasir, lebak, leuweung, kebon, mata cai, walungan, jeung sakabéh ékosistem anu aya di jerona. Maranéhna ogé ngajénan alam ku cara ngajaga leuweung larangan, anu dianggap penting pikeun ngajaga kasaimbangan alam. Inti tina kapercayaan éta katingali dina ayana pikukuh, nyaéta aturan adat anu kudu dipatuh ku warga Kanekes dina kahirupan sapopoé (Garna, 1993).
Salah sahiji eusi utama tina pikukuh éta nyaéta prinsip yén sagala hal kudu dijaga supaya henteu robah. Ieu dirumuskeun dina ungkara:
“Lojor heunteu beunang dipotong, pondok heunteu beunang disambung.”
(panjang teu meunang dipotong, pondok teu meunang disambung).
Dina kahirupan sapopoé, prinsip éta dipaké sacara langsung. Dina widang tatanén, contona, warga Kanekes henteu ngarobah kontur taneuh ladangna. Cara tatanén anu dipaké masih basajan: taneuh henteu dibajak, henteu dijieun terasering, sarta melakna ngan maké tugal, nyaéta potongan awi anu diruncingkeun. Dina ngawangun imah ogé kontur taneuh biasana henteu dirubah, nepi ka tihang imah kadang-kadang panjangna teu sarua. Dina kahirupan sosial, warga Kanekes ogé dipikawanoh jujur jeung basajan dina nyarita jeung paripolahna. Malah dina dagang ogé biasana henteu aya prak-prakan tawar-menawar.
Salah sahiji objék kapercayaan anu pangpentingna pikeun masarakat Kanekes nyaéta Arca Domas, anu tempatna dirahasiakeun sarta dianggap kacida sakralna. Masarakat Kanekes ngadatangan tempat éta pikeun ngalaksanakeun upacara panghormatan sakali sataun dina bulan Kalima (dina taun 2003 pas jeung bulan Juli). Dina upacara ieu, ngan Pu’un salaku pamingpin adat pangluhurna sarta sababaraha warga anu dipilih waé anu meunang ilubiung. Di wewengkon Arca Domas aya batu lumpang anu biasana nampung cai hujan. Lamun dina waktu upacara éta batu lumpang pinuh ku cai anu hérang, éta dianggap minangka tanda yén dina taun éta hujan bakal loba turun sarta panén bakal hasil hadé. Sabalikna, lamun batu lumpangna garing atawa caina karuh, éta dianggap minangka tanda yén panén bisa gagal (Permana, 2003a). Pikeun sabagian panalungtik, kapercayaan anu pageuh dicekel ku masarakat Kanekes ieu dianggap ngagambarkeun bentuk kapercayaan masarakat Sunda dina mangsa saméméh asupna agama Islam ka Tatar Sunda.
Pasipatan urang Baduy
[édit | édit sumber]Urang baduy miboga paripolah anu jarang robah ti baheulana. Ageman urang baduy nyaéta sunda wiwitan. Numutkeun ageman éta sagala paripolah manusa ulah silih nyilakakeun kudu silih asih.[1] Urang baduy dibagi jadi dua nyaéta baduy luar jeung baduy jero.[1] Baduy jero kabagi kana tilu kapuunan nyaéta Cibeo, Cikeusik jeung Cikertawana.[1] Éta kapuunan miboga pamingpin anu disebut puun.[1] Sedengken baduy luar ditandaan ku cara maké baju anu leuwih dominan hideung, kasebar di gigireun baduy jero. Baduy luar ogé disebut baduy panamping anu hartina jalma anu dipiceun, sabab urang baduy luar mangrupa urang baduy jero anu dihukum lantaran ngalanggar aturan anu aya di baduy jero.[1]
Pakasaban masarakat Kanékés
[édit | édit sumber]Taneuh huma mangrupa paré atawa palawija.[1] Sanggeus panén, taneuh diingkeun atawa diantep heula, teu digagarap nepi ka taneuhna balik deui ka asal.[1] Ngahuma hartina melak paré, Ngagarap taneuh osok pundah-pindah ti hiji taneuh ka taneuh nu séjénna dipapay.[1] Muka lahan anyar di leuweung geledegan nepi ka béak panén, ngagarap deui ka huma nu geus euwueh caian deui.[1] Kagiatan ieu dilakukeun nalika usum pepelakan, nyawah atawa patani loba dilakukeun ku masarakat sunda.[1] Tapi pikeun masarakat kanékés, tatanén di sawah-sawah mangrupa kagiatan nu geus jadi kabiasaan.[1] Sumber kahirupan dina tradisi kanékés nyaéta melak paré di kebon, ngala laku jeung sasatoan nu aya di leuweung, melak bungbuahan, jeung nyadap cai kawung di leuweung. Patani huma mangrupa hiji-hijina pakasaban patani urang sunda Kanékés, maranéhna nganggap taneuh garapan mangrupa titipin ti Pangéran, maranéhna sakur dibéré kapercayaan pikeun ngurus sarta ngamangpaatkeun kalayan hadé jeung wijkasana.[1] Sacara hukum adat, status ni miboga taneuh huma ditujukeun pikeun jalma nu mimiti muka jeung ngagarap taneuh éta.[1] Lamun rék digunakeun ku jalma lian, kudu ménta idin heula kanu ngagarap mimiti.[1] Taneuh garapan huma nu ditinggalkeun saencan sataun pinuh, urang sunda nyebutna jami,ngagarapan taneuh jami disebut ngajami.[1] Taneuh huma nu geus ditinggalkeun leuwih ti sataun jeung loba dipelakan tatangkalan nu gedé, disebutna reuma kolot.[1]
Interaksi jeung Masarakat Luar
[édit | édit sumber]Masarakat Kanekes anu nepi ka ayeuna masih pageuh ngajaga adat-istiadatna sabenerna lain masarakat anu kapisah atawa terasing tina dunya luar. Maranéhna ogé sadar kana parobahan sajarah di sabudeureunana. Nalika Kasultanan Banten ngadeg sarta wilayah Kanekes kaasup kana kakawasaanana, masarakat Kanekes geus nyaho jeung ngakuan éta kakawasaan. Salaku tanda pangajén jeung pangakuan ka panguasa, maranéhna rutin ngalaksanakeun upacara seba ka Kasultanan Banten. Nepi ka ayeuna, tradisi seba masih kénéh dilaksanakeun sakali sataun ku cara ngahaturkeun hasil bumi saperti pare, palawija, jeung buah-buahan ka Gubernur Banten (saméméhna ka Gubernur Jawa Barat) ngaliwatan Bupati Lebak di Rangkasbitung. Dina widang tatanén, warga Kanekes Luar ogé boga hubungan anu cukup raket jeung masarakat luar, contona dina prak-prakan nyéwa taneuh atawa gawé minangka buruh tatanén.
Dina widang perdagangan, baheula transaksi anu dilakukeun ku masarakat Kanekes umumna maké sistem barter. Ayeuna mah maranéhna geus biasa ngagunakeun duit rupiah. Warga Kanekes ngajual rupa-rupa hasil alam saperti buah-buahan, madu, jeung gula kawung atawa gula aren ka para padagang pangumpul. Salian ti éta, maranéhna ogé meuli barang-barang kabutuhan anu teu diproduksi sorangan di pasar. Pasar anu biasana didatangan ku warga Kanekes ayana di luar wilayah Kanekes, saperti Pasar Kroya, Cibengkung, jeung Ciboleger.
Dina mangsa kiwari, jumlah jalma ti luar anu datang ka wilayah Kanekes terus nambahan, malah bisa ngahontal ratusan urang dina sakali kunjungan. Umumna anu datang téh rombongan pelajar, mahasiswa, atawa pangunjung déwasa séjén. Warga Kanekes biasana narima datangna pangunjung, malah aya anu diidinan nginep sapeuting, asal pangunjung nurut kana aturan adat anu berlaku. Sababaraha aturan adat éta di antarana nyaéta teu meunang moto di wilayah Kanekes Dalam, teu meunang ngagunakeun sabun, sampo, atawa sikat huntu jeung odol di walungan, sarta teu meunang miceun runtah sagawayah. Sanajan kitu, wilayah Kanekes tetep teu meunang diasupan ku urang asing anu lain warga nagara Indonésia. Sababaraha wartawan asing anu kungsi nyobaan asup ogé teu meunang idin ti warga satempat.
Lamun pagawéan di huma henteu loba, sabagian warga Kanekes sok resep ngalalana ka kota-kota anu aya di sabudeureun wilayahna. Aya hiji sarat penting, nyaéta perjalanan kudu dilakukeun ku leumpang. Biasana maranéhna indit dina rombongan leutik anu eusina kira-kira tilu nepi ka lima urang. Salian ti nganjang ka imah jalma anu kungsi datang ka Kanekes, maranéhna ogé sok ngajual madu jeung rupa-rupa karajinan tangan. Tina kagiatan éta, maranéhna bisa meunang tambahan panghasilan pikeun nyumponan kabutuhan hirup sapopoé.
Baduy kiwari
[édit | édit sumber]Urang baduy, kiwari dibédakeun kana tilu golongan:
- Baduy jero, taya lian urang Baduy anu nyicingan di tilu tangku (kapu'unan): Cibéo, Cikertawana, jeungCikeusik.
- Baduy panamping atawa Baduy Luar, taya lian. Urang Baduy anu dumuk di 27 kampung di Desa Baduy, anu masih kénéh kauger tur kariksa ku aturan adat sarta dipingpin ku pu'un (pamingpin pang luhurna)
- Baduy muslim, taya lian urang Baduy anu geus milu jeung masarakat luar, henteu kauger ku hukum adat Baduy sarta ngalarapkeun ajaran Islam dina hirup sapopoé. [4]
Rujukan
[édit | édit sumber]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 (id)Rosyadi. Kebudayaan Masyarakat Sunda di Kabupaten Lebak. CV Manfada Utama. Bandung 2000.
- 1 2 (id)K.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung. Halaman
- 1 2 (id)Hj.Patimah,spk. Ensiklopedi Sunda : Alam, Manusia dan Budaya termasuk Budaya Cirebonan dan Betawi. PT Dunia Pustaka Jaya. Jakarta 2000.
- ↑ Martini, Eni (2013). Martini. Indonesia: Elex Media Komputindo. hlm. 2. ISBN 9789794893586. Disungsi9 Januari 2022 Salah ngutip: Parameter "ma”" tidak sah pada tanda
<<ref>. Parameter yang didukung adalah: dir, follow, group, name.
 |
Artikel ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan. |