Hayam

Ti Wikipédia, énsiklopédia bébas
Luncat ka: pituduh, sungsi
Ayam
Hayam jago jeung hayam bikang
Klasifikasi ilmiah
Karajaan: Animalia
Phylum: Chordata
Class: Aves
Order: Galliformes
Kulawarga: Phasianidae
Génus: Gallus
Spésiés: G. gallus
Subspésiés: G. g. domesticus
Trinomial name
Gallus gallus domesticus

Hayam nyaéta sato ingu sabangsa manuk anu hirupna sapopoé dina taneuh.[1] Aya rupa-rupa hayam anu dipikawanoh saperti : hayam jago, hayam danten, hayam jajangkar, hayam kotok, jeung hayam bikang.[1] Ngaran hayam ditangtukeun dumasar kana buluna, asalna, jeung gawéna.[1]

Sipat Biologis jeung Habitat[édit | sunting sumber]

Hayam téh sato omnivora.[2] Dina pangencaran, hayam sok kokoréh dina taneuh nyiar sarupaning sisikian, serangga jeung sato nu rada gedé kayaning kadal, oray leutik atawa anak beurit.[3]

Hayam bisa hirup salila 5-10 taun, gumantung kana prosés réproduksina.[4] Hayam pangkolotna di dunya, paéh dina umur 16 taun kusabab gagal jantung, nurutkeun kana Guinness World Records.[5]

Kalakuan[édit | sunting sumber]

Kalakuan Sosial[édit | sunting sumber]

Hayam téh manuk nu resep nyobat tur hirup babarengan dina kelompok. Hayam boga deudeukeutan komunal pikeun nyileungleuman endog jeung ngagedékeunana. Hayam nyorangan dina kelompok bakal ngadominasi nu séjénna, sarta hayam nu dominan miboga prioritas pikeun aksés parab jeung tempat nyayang. Mindahkeun hayam jago atawa hayam bikang tina kelompok téh bisa ngalantarankeun gangguan témporér pikeun susunan sosial, nika susunan kakawasaan anyar diadegkeun. Nambahkeun hayam, komona mah anak hayam, kana kelompok anu aya bisa nyumebabkeun hayam téh diadu jeung cidera.[6]

Begér[édit | sunting sumber]

Hayam jago nu begér umumna mah sok ngigel puputeran di deukeut hayam bikangna, dibarengan ku nurun-nurunkeun jang-jangna.[7] Tarékah ieu téh pikeun mancing hayam bikang.[7]

Nyayang jeung Ngendog[édit | sunting sumber]

Hayam bikang bakal mindeng cicing di sayang nu geus aya endogan, sanajan éta endogna téh endog hayam séjén. Hayam umumna nendeun endogna di lokasi nu angger.

Nyileungleuman[édit | sunting sumber]

Dina kaayaan alami, umumna mah hayam bikang sok cindeten dina sayang nepi ka bérés ngendog, tuluy ngamegarkeun sakabéh endog éta. Kitu ogé jeung hayam negeri. Hayam nu cicing bakal eureun ngendog, minangka gantina bakal fokus kana prosés nyileungleuman (inkubasi). Sayang nu pinuh ku endog biasana paling loba + 12 siki. Ciri-ciri hayam nyilingleum biasana sok cindeten dina sayang, narajang atawa macok dina kaayaan mertahakeun saupamana kaganggu atawa dipindahkeun. Keur nyileungleum mah hayam jarang ninggalkeun sayang boh pikeun dahar atawa nginum. Samarian cicing, hayam mertahankeun sayangna supaya aya dina suhu jeung kalembapan nu angger, sarta muter-muter endog sacara tartil dina bagian munggaran nyileungleuman.

Pamegaran[édit | sunting sumber]

Dina ahir waktu nyileunleuman (+ 21 poé)[7] endog, lamun subur, bakal megar. Prosés ngembangna endog téh baréng jeung prosés nyileungleuman, jadi sakabéh endog téh bakal megar bareng, paling béda ogé sapoé 2 poéan. Sanajan anu diteundeun kana sayang téh aya nu kurang atawa leuwih ti 2 minggu.

Émbriologi[édit | sunting sumber]

Taun 2006, para ahli ngayakeun panalungtikean yéh moyangna sakabéh manuk téh "asalna" tina hayam gén resesif, talpid2, jeung kanyahoan yén rahang émbrio dimimitian ku pangwangunan huntu, sakumaha nu kapanggih dina fosil manuk purba. John Fallon, pangawas proyék, ngedalkeun yén hayam téh mibanda "...mertahankeun pangabisa pikeun nyieun huntu, dina kaayaan tinangtu... ."[8]

Jenis-jenis Hayam[édit | sunting sumber]

Dina kahirupan masarakat sunda, hayam téh dikelompokkeun jadi babaraha jenis. Diantarana:

Hayam ogé miboga jenis hayam aduan, nya éta hayam anu sok dipaké ngadu hayam.[9] Ciri-ciri hayam aduan bisa ditempo tina pamatuk, mata, bulu, jeung sisikna. [9] Pamatuk hayam aduan anu hadé disebut péot jaramieun, matana pétét, bulu jangjangna kudu nutupan nepi ka tunggir, cékérna kudu capit hurangeun nyaéta miboga capit jiga hurang, tulang dadana kudu nepi ka deukeut telih,.[9]

Béda jeung hayam jago, hayam jago anu hadé miboga sora anu panjang sedengkeun hayam aduan sorana kudu pondok.[9] Hayam adu tara sagawayah dileupaskeun bareng jeung hayam-hayam sjénna tapi kudu aya dina kandang ranggap.[9] Kucara rutin hayam adu dimandian tuluy dipoyan sangkan kuat, jeung deui hayam aduan ulah sagawayah dibéré nyatu naon baé kudu anu aya gizian.[9]

Rujukan[édit | sunting sumber]

  1. a b c d R.A Darnadibrata, .Kamus Basa Sunda. Kiblat 2006. Bandung.
  2. "Info on Chicken Care". ideas4pets. Diakses pada 14 April 2015. 
  3. Gerard P.Worrell AKA "Farmer Jerry". "Frequently asked questions about chickens & eggs". Ferry Landing Farm & Apiary. Diakses pada 13 Agustus 2008. 
  4. "The Poultry Guide - A to Z and FAQs". Ruleworks.co.uk. Diakses pada 14 April 2015. 
  5. Smith, Jamon. Tuscaloosanews.com "World’s oldest chicken starred in magic shows, was on 'Tonight Show’", Tuscaloosa News (Alabama, Amérika Sarikat). Diaksés 14 April 2015.
  6. Stonehead. "Introducing new hens to a flock « Musings from a Stonehead". Stonehead.wordpress.com. Diakses pada 14 April 2015. 
  7. a b c Grandin, Temple (2005). Animals in Translation, 69–71, New York, New York: Scribner.
  8. Scientists Find Chickens Retain Ancient Ability to Grow Teeth Ammu Kannampilly, ABC News, Diaksés 14 April 2015.
  9. a b c d e f (id)Hj.Patimah,spk. Ensiklopedi Sunda : Alam, Manusia dan Budaya termasuk Budaya Cirebonan dan Betawi. PT Dunia Pustaka Jaya. Jakarta 2000.