Lompat ke isi

Sagu

Ti Wikipédia Sunda, énsiklopédi bébas
Aci sagu garing

Sagu nyaéta tipung anu dipibanda tina hasil olahan tangkal kirai (Metroxylon sagu Rottb.).[1][2][3] Tipung sagu ngagaduhan ciri fisik mirip sareng tipung tapioka. Dina resep masak, tipung sagu kawilang hésé diala, jadi sering digentoskeun ku tipung tapioka sahingga namina sering patukeur, sanaos dua tipung ieu saleresna béda-béda.[2]

Sagu mangrupakeun kadaharan pokok pikeun masarakat di Maluku sareng Papua utamina anu nganjrek di basisir.[1] Sagu didahar dina wujud papeda, mangrupi bubur, atanapi dina olahan anu sanés. Sagu sorangan dijual salaku tipung ageung atanapi dikomprés sareng dibungkus ku daun cau. Salaku tambahan, ayeuna sagu ogé diolah janten mi.[4]

Salaku sumber karbohidrat, Sagu unik sabab dihasilkeun di rawa-rawa (habitat alami tina kirai). Kaayaan ieu ngagaduhan kaunggulan ékologis nyalira, sanaos henteu nguntungkeun sacara ékonomis (ngajantenkeun sebaran sesah).[5]

Sacara tradisional, tangkal sagu dipanén saencana bener-bener sawawa, sabab cadangan tipung di jero tangkalna nuju pinuh-pinuhna dina mangsa éta. Tangkalna dibeulah, tuluy empulur (gabus jero tangkal) anu hipu di jero digiling jeung dikumbah sababaraha kali maké cai keur ngaluarkeun tipungna. Sanggeus diendepkeun jeung digaringkeun, tipung éta jadi tipung sagu, anu engkéna bisa dipaké keur rupa-rupa kadaharan tradisional. Satangkal sagu anu geus sawawa bisa ngahasilkeun ratusan kilogram tipung, numutkeunna ieu tutuwuhan téh jadi sumber pangan anu éfisién jeung bisa diandelkeun ku masarakat satempat ti generasi keur generasi.

Di kalangan urang Melanau, tipung sagu téh ilaharna katelah ku sebutan "lemantak". Kadaharan tradisional anu kasohor anu dijieun tina lemantak nyaéta linut, nyaéta bubur leueur kentel anu dijieun ku cara nyicikeun cai panas kana tipung sagu bari diaduk-aduk nepi ka téksturna jiga elém. Linut biasana didahar jeung deungeun sangu kawas lauk, kadaharan laut, rupa-rupa sayur leuweung, jeung sambel. Sanajan téksturna karasa ahéng keur urang luar, kadaharan ieu tetep jadi bagian budaya jeung tradisi anu penting keur komunitas Melanau.

Kadaharan tradisional séjénna tina sagu nyaéta sagu mutiara atawa bola sagu, nyaéta bola tipung leutik anu mindeng didahar salaku camilan atawa disuguhkeun bareng jeung kadaharan tradisional kawas umai jeung lauk beuleum. Proses nyieun bola sagu ieu téh dianggap nyéépkeun waktu jeung sacara tradisional kudu ngaliwatan sababaraha tahapan tina mimiti digaringkeun, digolédégkeun, nepi ka diolah ku leungeun langsung. Loba masarakat anu masih ngajaga cara tradisional ieu salaku bagian tina warisan budaya maranéhna.

Secara komersial, sagu ogé diolah jadi mutiara tipung leutik anu ilaharna dipaké dina kuéh, puding, kolak (sup amis), jeung inuman. Sagu mutiara anu pituin biasana warnana bodas semu kusem, bentukna teu pati rata, gampang ruksak mun garing, jeungéré gancang asak pas dipasak. Kusabab boba atawa mutiara tapioka anu dijieun tina sampeu hargana leuwih murah, kadaharan éta sok dijual maké ngaran "sagu" di pasar internasional, padahal mah sagu asli jeung tapioka téh asalna tina tutuwuhan anu béda.

Di luar Malaysia, sagu ogé loba didahar di sababaraha wilayah Indonésia Wétan jeung Papua Nugini, di mana sagu téh tetep jadi kadaharan poko keur masarakat di daérah dataran handap. Di tempat-tempat kawas Kapuloan Maluku jeung Papua, sagu biasana dijieun papeda, nyaéta bubur leueur kentel anu mirip jeung linut, anu biasana didahar jeung olahan lauk sarta deungeun anu ngandung kuah. Wilayah Mélanésia tetep jadi salah sahiji produsen sagu panggedéna di dunya, sarta loba diékspor ka luar nagri keur kaperluan masak jeung produksi kadaharan.

Sajarah

[édit | édit sumber]

Sagu kungsi dicatet ku ahli sajarah urang Cina, Zhao Rukuo (1170–1231) dina mangsa Dinasti Song. Dina bukuna anu judulna Zhu Fan Zhi (1225), nyaéta kumpulan gambaran ngeunaan nagara-nagara deungeun, manéhna nulis yén karajaan Boni "teu ngahasilkeun gandum, tapi ngahasilkeun rami jeung paré, sarta marénhna ngagunakeun sha-hu (sagu) keur kadaharan pokona".

Komunitas Melanau sacara sajarah dicatet boga hubungan anu deukeut pisan jeung sagu. Maranéhna aktip aub dina nyieun sagu jeung melak tangkal rumbia (tangkal sagu) di Sarawak. Dina catetan sajarah, urang Melanau katelah sok nyieun kadaharan tradisional anu bentukna buleud leutik, sagedé suuk, anu katelah sagu atawa bulu. Dicatet ogé yén pas jaman penjajahan Jepang di awal taun 1940-an, sagu jadi kadaharan poko anu penting keur komunitas Melayu jeung Melanau di Sarawak. Mukah kacatet salaku wewengkon utama keur kebon tangkal rumbia di Sarawak. Tina tangkal ieu, tipung sagu anu di dinya mah disebut lemantak, dihasilkeun. Catetan sajarah ogé nyebutkeun yén sagu téh aya di wewengkon séjén kawas Matu Daro, Dalat, jeung Oya.[6]

Di Indonésia

[édit | édit sumber]

Sagu asalna ti Maluku jeung Irian, ku sabab éta sagu boga harti husus salaku bahan pangan tradisional keur nu nyicingan di dinya. Nepi ka ayeuna can aya data anu pasti anu nembongkeun iraha mimitina sagu mimiti dipikawanoh. Diduga budidaya sagu di kawasan Asia Kidul Wétan jeung Asia Pasifik Kulon téh sarua kunona jeung pamangfaatan korma di Mésopotamia. Tapi nurutkeun Ong (1977), sagu geus dipikawanoh ti taun 1200 dumasar kana catetan-catetan dina tulisan-tulisan Cina. Contona, Marcopolo manggihan sagu di Sumatra dina taun 1298 jeung pabrik sagu di Malaka geus kacatet dina taun 1416.[7]

Téknologi éksploitasi, budidaya, jeung ngolah sagu anu pangmajuna ayeuna nyaéta Malaysia. Indonésia, hususna ti daérah Riau, geus ngalakukeun ékspor produk sagu dina wujud sagu kotor (raw) dina taun 1879. Ékspor sagu bersih di Indonésia dimimitian dina taun 1901 jeung mimiti ékspor dina wujud sagu mutiara dina taun 1917. Sajarah anu merenah dicatet dina kamekaran industri sagu di Indonésia nyaéta diadegkeunana hiji industri ngolah sagu ku PT. Sagindo Sari Lestari dina pertengahan taun 1989 di Arandai, Bintuna, Manokwari, Irian Jaya. Pangolahan sagu ieu teh anu pangmodérna dina mangsa éta. Hal ieu bener-bener méré tanda yén sagu, salian ti jadi bahan pangan modéren, ogé mangrupa bahan baku keur rupa-rupa industri.[7]

Dina ruyuk sagu rata-rata aya 1-8 tangkal, dina unggal bongkot tangkalna tumuwuh 5-7 tangkal anakna. Dina kaayaan liar, ruyuk sagu ieu bakal melar kalayan jumlah anakna anu loba pisan dina rupa-rupa tingkat pertumbuhan. Anakna téh saeutik pisan anu bisa tumuwuh jadi tangkal sawawa. Tangkal sagu téh mangrupa silinder anu fungsina keur numpuk karbohidrat. Jangkungna tangkal sagu ti luhur taneuh nepi ka bongkot kembangna sakitar antara 10-15 m, kalayan diaméter tangkal di bagian handap nepi ka 35-50 cm. Pas usum panén, tangkal sagu bisa boga beurat nepi ka 1 ton, di mana 20 persén empulurna (gabus jero tangkal) ngandung tipung, nepi ka sa-tangkal sagu téh sanggup ngahasilkeun 150-300 kg tipung sagu baseuh. Beurat éta masih ditambah ku beurat akar jeung makuta daun sakitar 50 kg.[7]

Kembang sagu bentukna mangrupa raranggeuyan anu kaluar dina tungtung tangkal, kalayan kanyahoan ku ayana tanda ngaleutikanana daun bandéra. Sagu mimiti kembangan dina umur 8-15 taun, gumantung kana kaayaan taneuh, jangkungna tempat, jeung variétasna. Kembang sagu disusun dina manggar sacara rapet sarta ukuranana laleutik. Warnana bodas, bentukna kawas kembang kalapa jalu (bancet) jeung teu bau. Lamun sagu teu buru-buru ditébué pas keur kembangan, kembangna bisa ngajadi buah. Buahna buleud-buleud leutik jeung disusun dina turuy jiga buah kalapa. Buahna aya sisikan jeung warnana coklat semu konéng. Sagu mangrupa tutuwuhan taunan anu ukur kembangan atawa buahan sakali dina mangsa hirupna. Sanggeus kembangan jeung buahan, sagu bakal paéh.[7]

Panén sagu

[édit | édit sumber]

Sagu anu dipanén diolah kujalan:

  1. Tangkal sagu dibongkar sareng diteukteuk dugi ka ukur batangna gampil direcah.
  2. Tangkal dibagi panjang dugi ka sami.
  3. Téras gagangna dicacag sareng dicandakan.
  4. Teras diparud atanapi di wejek dugi ka kaluar acina, sareng disaring.
  5. Produk saringan dikumbah sareng acina dicandak.
  6. Aci diolah pikeun ngadamel tipung atanapi dibungkus ku daun cau (disebat "basong" dina Kendari).

Tangkal sagu tiasa hirup dugi ka jangkungna 20 méter, malahan aya anu 30 m. Tina sa tangkal tiasa ngahasilkeun 150 dugi ka 300 kg pati. Aya survei di Kabupatén Kendari nunjukkeun yén pikeun ngolah dua tangkal sagu diperlukeun 4 urang anu midamel ngokolakeun salami 6 dinten.[8] Tutuwuhan sagu tiasa janten panyalindungan lingkungan sabab tiasa nyerep émisi gas karbon dioksida tina rawa sareng lahan gambut kana hawa. (Bintoro, 2008).[9]

Kandungan gizi

[édit | édit sumber]

Tepung sagu beunghar karbohidrat (pati) tapi miskin pisan dina nutrisi anu sanés. Ieu lumangsung kusabab kandungan aci anu tinggi dina teras taneuh sareng prosés panén.

Saratus gram sagu garing sami sareng 355 kalori. Di jerona rata-rata mibanda 94 gram karbohidrat, 0,2 gram protéin, 0,5 gram serat, 10 mg kalsium, 1,2 mg besi, dan lemak, karoten, tiamin, dan asam askorbat dalam jumlah sangat kecil.

Kaolahan

[édit | édit sumber]

Tipung sagu bisa dipanggang (anu ngahasilkeun kadaharan jiga roti, panékuk, atawa biskuit) atawa dicampur jeung cai ngagolak sangkan jadi bubur kentel. Sagu téh jadi kadaharan poko keur loba masarakat tradisional di New Guinea, Maluku, Kalimantan, Sulawesi Kidul (paling kasohor di Kabupatén Luwu), jeung Sumatra dina wujud papeda. Di Palembang, sagu jadi salah sahiji bahan keur nyieun pempek. Di Brunéi jeung Sabah (Malaysia Wétan), sagu dipaké keur nyieun kadaharan lokal nu kasohor anu disebut ambuyat. Sagu ogé dipaké sacara komersial keur nyieun mi jeung roti bodas. Salian ti éta, tipung sagu bisa dipaké salaku pangentel keur kadaharan séjén. Sagu ogé bisa dijieun puding kukus, kawas sago plum pudding.

Di Malaysia, kadaharan tradisional "keropok lekor" (kurupuk lauk) ngagunakeun sagu salaku salah sahiji bahan utamana. Keur nyieun keropok lekor di Losong, Kuala Terengganu, unggal sakilo daging lauk dicampur jeung satengah kilo tipung sagu lemes, tuluy ditambahkeun uyah saeutik keur panyedep rasa. Beron-ton sagu mantah diimpor unggal taun ka Malaysia keur ngarojong industri keropok lekor ieu.

Dina taun 1805, aya dua awak kapal Betsey anu tilelep tuluy ditéwak. Maranéhna bisa salamet hirup nepi ka bisa kabur ti hiji pulo anu teu dipikanyaho kulantaran baranghakan ku sagu.

Unggal tipung sabenerna bisa dijieun mutiara ku cara dipanaskeun jeung diaduk-aduk dina gumpalan-gumpalan leutik tipung anu baseuh, anu engkéna ngahasilkeun siki garing satengah mateng anu bakal melar tapi tetep wetuh pas digolakkeun. Sagu mutiara mirip pisan jeung mutiara tapioka (sampeu). Duanana ilaharna mangrupa bola garing laleutik (diaméter sakitar 2 mm) jeung warnana kusem. Duanana bisa boga warna bodas (lamun murni pisan) atawa warna alami kawas hawuk, coklat, hideung, atawa diwarnaan jieunan jadi kayas (pink), konéng, héjo, jeung rébana.

Lamun dikeueum jeung dipasak, duanana bakal jadi leuwih gedé, tembus cahaya (bening), hipu, sarta kenyal. Duanana loba dipaké dina kuliner India, Bangladesh, jeung Sri Lanka dina rupa-rupa kadaharan, sarta di sakuliah dunya anu biasana dijieun puding. Di India, sagu mutiara dipaké dina rupa-rupa kadaharan, contona kadaharan amis anu digolakkeun jeung susu amis pas keur aya acara puasa kaagamaan. Urang Penan di Kalimantan ngonsumsi sagu tina tangkal palem Eugeissona salaku sumber karbohidrat poko maranéhna.

Industri tékstil

[édit | édit sumber]

Tipung sagu ogé dipaké keur ngolah serat dina prosés anu disebut sizing (ngaci), anu tujuanna sangkan serat leuwih babari diolah ku mesin. Prosés ieu mantuan ngabeungkeut serat, méré daya lesang anu pas sangkan lancar pas ngalir dina mesin logam, nyarunakeun tingkat kandungan cai dina serat, jeung méré tékstur anu leuwih kandel kana lawon. Sabagian gedé kaén jeung pakéan tina bahan alami geus ngaliwatan prosés sizing ieu; prosés ieu ninggalkeun sésa aci anu bakal leungit pas kumbahan munggaran.

Galeri, ngékstrak/ngaci sagu

[édit | édit sumber]

Dicutat tina

[édit | édit sumber]
  1. 1 2 Rigg, Jonathan (1862). A Dictionary of the Sunda Language of Java. Universitas Harvard: Bataviaasch Genootschap van Kunsten en Wetenschappen. hlm. 223. Diaksés tanggal 15 Desember 2019.
  2. 1 2 Arif, Ahmad (2019). Sagu Papua Untuk Dunia. Kepustakaan Populer Gramedia: Springer Science & Business Media. hlm. 31. ISBN 9786024812003. Diaksés tanggal 27 Desember 2019.
  3. ↑ Bajaj, Y. P. S. (1821). Trees IVVolume 35 dari Biotechnology in Agriculture and Forestry. London: Springer Science & Business Media. hlm. 219. ISBN 9783540605478. Diaksés tanggal 27 Desember 2019. ;
  4. ↑ M. B. Kurniawan, Bayu Pratama, Kurniawan (2018). Mengenal Hewan & Tumbuhan Asli Indonesia. Jakarta: Cikal Aksara. hlm. 80. ISBN 9786028526173. Diaksés tanggal 27 Desember 2019. Salah ngutip: Parameter "kurniawan”" tidak sah pada tanda <<ref>. Parameter yang didukung adalah: details, dir, follow, group, name.
  5. ↑ Rahman Nur, Abdul (2018). Hukum Sebagai Alat Komunikasi Sosial. Kepustakaan Populer Gramedia: Springer Science & Business Media. hlm. 32. ISBN 9786024431723. Diaksés tanggal 27 Desember 2019.
  6. ↑ "Maklumat Seni Budaya". pemetaanbudaya.jkkn.gov.my. Diaksés tanggal 2026-06-04.
  7. 1 2 3 4 "Sejarah Singkat Sagu | Adiguna Karya Persada" (Dina basa Inggris Amerika). Diaksés tanggal 2026-06-04.
  8. ↑ http://www.iptek.net.id/ind/?ch=jsti&id=277 Archived 2007-06-05 di Wayback Machine
  9. ↑ http://www.http://repository.ipb.ac.id/search?order=DESC&rpp=10&sort_by=0&page=5&query=sagu&etal=0
2. Flach, M. and F. Rumawas, eds. (1996). Plant Resources of South-East Asia (PROSEA) No. 9: Plants Yielding Non-Seed Carbohydrates. Leiden: Blackhuys.

Citakan:Hasil hutan non-kayu

Dicomot ti "https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Sagu&oldid=710072"