Lompat ke isi

Acéh

Ti Wikipédia Sunda, énsiklopédi bébas

Acéh pindah ka kaca ieu. Keur kagunaan séjénna, tempo Acéh (disambiguasi).

Nanggröe Acéh Darussalam
نڠغرو اتچيه دارالشلام
Lambang Acéh

Lambang Nanggröe Acéh Darussalam
نڠغرو اتچيه دارالشلام
"Pancacita"
(ti basa Sangsakerta nu hartina "Lima cita-cita")
Peta lokasi Acéh di Indonésia

Peta lokasi Nanggröe Acéh Darussalam
نڠغرو اتچيه دارالشلام
Koordinat2°–6° LU sareng 95°–98° BT
Dasar hukumUU RI No. 24/1956
UU RI No. 44/1999
UU RI No. 18/2001
Tanggal penting7 Désémber 1959 (poé jadi)
Ibu kotaBanda Acéh (baheulana Koetaradja)
Gubernur(Eusi nami gubernur anu nuju ngajabat)
Lega58.377 km2
Pangeusi5.407.855 (proyeksi 2022)
Kapadetan93/km2
Kabupatén18
Kota5
Kacamatan289
Kalurahan/Désa6.497
SukuAcéh, Gayo, Alas, Aneuk Jameé, Melayu Tamiang, Kluet, Devayan, Sigulai, Julu, Haloban, jsté.
AgemanIslam (98,56%), Kristen (1,15%), Buda (0,19%), Hindu (0,01%)
BasaAcéh, Gayo, Indonésia, jsté.
Zona waktuWIB
Lagu Daérah Bungong Jeumpa

Ramatloka resmi: acehprov.go.id

(?)

Nanggröé Acéh Darussalam nyaéta hiji Daérah Istiméwa satingkat propinsi nu aya di Pulo Sumatra sarta mangrupa propinsi pangkulonna di Indonésia.[1]

Daérah ieu wawatesan jeung Teluk Benggala di beulah kalér, Samudra Hindia di beulah kulon, Selat Malaka di beulah wétan, sarta Sumatra Utara di beulah kidul jeung kidul-wétan.[2]

Sajarah

[édit | édit sumber]
Artikel utama: Sajarah Acéh

Dina mangsa kakawasaan Sultan Iskandar Muda Meukuta Perkasa Alam, Acéh mangrupa nagara anu beunghar tur makmur. Numutkeun tukang ngalalana urang Perancis anu sumping dina mangsa kajayaan Acéh harita, kakawasaan Acéh nepi ka basisir kulon Minangkabau. Kakawasaan Acéh ogé ngawengku nepi ka Pérak. Kasultanan Acéh parantos ngalumangsukeun hubungan dagang sareng karajaan-karajaan di Dunya Kulon dina abad ka-16, kalebet Inggris, Ottoman, sareng Walanda.

Kasultanan Acéh kabeulit ku parebut kakawasaan anu manjang ti saprak mimiti abad ka-16; mimitina sareng Portugal, tuluy dina abad ka-18 sareng Britania Raya (Inggris) sarta Walanda. Dina ahir abad ka-18, Acéh kapaksa sumerah tur ngaleupaskeun wilayahna di Kedah sareng Pulau Pinang di Semenanjung Melayu ka Britania Raya.

Dina taun 1824, ditandatangan hiji Kasapukan Britania-Walanda, anu eusina Britania masrahkeun wilayahna di Sumatra ka Walanda. Pihak Britania ngaku yén Acéh téh koloni maranéhna, sanajan hal ieu téh teu bener. Dina taun 1871, Britania ngantepkeun Walanda pikeun ngajajah Acéh, katingalna mah pikeun nyingkahan Perancis sangkan henteu meunang kakawasaan di wewengkon ieu.

Sultan Acéh

[édit | édit sumber]

Daptar Sultan anu kantos marentah di Kasultanan Acéh nyaéta:

Gelar-Gelar anu Dianggo dina Kasultanan Acéh

[édit | édit sumber]

Dina struktur masarakat sarta pamaréntahan Kasultanan Acéh, aya sababaraha gelar turunan sarta jabatan, di antarana:

  • Teungku: Gelar kaagamaan pikeun ulama atanapi jalma anu ahli dina widang agama Islam.
  • Tuanku: Gelar kahormatan pikeun kulawarga karajaan (bangsawan luhur).
  • Pocut: Gelar pikeun awéwé tina katurunan bangsawan luhur (sapertos putri raja).
  • Teuku: Gelar bangsawan pikeun lalaki tina katurunan pamingpin dunya atanapi Uléébalang.
  • Laksamana: Gelar kanggé pamingpin luhur angkatan laut; salah sahiji anu kawentar nyaéta Laksamana Malahayati.
  • Uléébalang: Pamingpin wilayah (fodal) anu nyepeng kakawasaan administratif sarta militer di handapeun Sultan.
  • Cut: Gelar bangsawan pikeun awéwé tina katurunan Teuku; conto kawentar nyaéta Cut Nyak Dhien.
  • Panglima Sagoe: Pamingpin wilayah gedé (federasi sababaraha Uléébalang) anu ngawengku hiji wewengkon Sagi.

Hal-hal Ngeunaan Kasultanan Acéh

[édit | édit sumber]

Salian ti gelar, aya sababaraha istilah penting anu raket patalina sareng simbol sarta puseur kakawasaan di Acéh:

  • Dalam: Ngaran pikeun kompléks karaton Sultan Acéh anu janten puseur pamaréntahan.
  • Istana Darud Donya: Nami resmi karaton Kasultanan Acéh, anu hartosna "Imah di Dunya".
  • Cap Sikureuëng: (Cap Salapan), nyaéta segel resmi Kasultanan Acéh anu ngandung nami Sultan anu nuju marentah sarta dalapan nami sultan nu ti payun.
  • Meuligoe: Istilah basa Acéh pikeun istana atanapi padumukan resmi pamingpin (ayeuna dianggo kanggé pendopo gubernur/bupati).
  • Gajah Bodas: Simbol kakuatan sarta kamulyaan di Acéh; sering dihubungkeun sareng legenda sarta kendaraan raja.
  • Pasukan Gajah: Satuan militer utama Kasultanan Acéh anu kacida dipikasieunana, dianggo kanggé perang sarta upacara kanagaraan.

Perang Acéh

[édit | édit sumber]

Perang Acéh dimimitian saprak Walanda némbrakkeun (nyatakeun) perang ka Acéh dina kaping 26 Maret 1873 saatos sababaraha kali ngalakukeun ancaman diplomatik. Sanajan kitu, dina mangsa harita Walanda teu hasil ngarebut wilayah anu lega. Perang deui ngobérot dina taun 1883, nanging deui-deui Walanda gagal. Nepi ka taun 1892 sareng 1893, pihak Walanda nganggap yén maranéhna parantos gagal kanggé nalukkeun Acéh.

Dr. Snouck Hurgronje, saurang ahli Islam ti Universitas Leiden anu parantos hasil kenging kapercayaan ti seueur pamingpin Acéh, tuluy maparin saran ka Walanda sangkan serangan maranéhna diarahkeun ka para ulama, sanés ka sultan. Ieu saran téh tétéla hasil. Dina taun 1898, J.B. van Heutsz diangkat janten gubernur Acéh, sarta babarengan jeung létnanna, Hendricus Colijn, hasil ngarebut sabagian ageung wilayah Acéh.

Sultan Muhammad Daud Syah antukna sumerah (nyerahkeun diri) ka Walanda dina taun 1903, saatos dua istrina, putra, sarta ibuna ditéwak ti payun ku Walanda. Kasultanan Acéh tungtungna ragrag sagemblengna dina taun 1904. Harita, ampir sakuliah wilayah Acéh parantos karebut ku Walanda.

Nanging saenyana, wilayah Acéh tetep teu tiasa dikawasa sagemblengna ku Walanda. Hal ieu margi harita tetep baé aya perlawanan ka Walanda sanajan dilakukeun ku kelompok-kelompok leutik (masarakat). Sabab dina hakikatna, masarakat Acéh teu kantos kersa dijajah ku bangsa deungeun. Ieu perlawanan terus lumangsung dugi ka Walanda minggat tina Nusantara sarta diganti ku datangna pangjajah anyar, nyaéta Jepang (Nippon).

Salah sahiji catetan penting dina Perang Acéh nyaéta tumpesna opat jénderal Walanda, nyaéta Mayor Jénderal J.H.R. Kohler, Mayor Jénderal J.L.J.H. Pel, Demmeni, sareng Jénderal J.J.K. de Moulin. Gugurna opat jénderal Walanda ieu mangrupa peristiwa hiji-hijina anu kantos dialaman ku Walanda dina sajarah karajaan kasebut nalika nyerang wilayah séjénna (koloni).

Hudangna Nasionalisme

[édit | édit sumber]

Samentara éta, dina mangsa kakawasaan Walanda, bangsa Acéh mimiti ngayakeun gawé bareng jeung wilayah-wilayah séjén di Indonésia sarta kalibet dina rupa-rupa gerakan nasionalis jeung politik. Acéh beuki poé beuki kalibet dina gerakan nasionalis Indonésia. Nalika Volksraad (parlemén) dibentuk, Teuku Nyak Arif kapilih janten wawakil munggaran ti Acéh. (Nyak Arif salajengna dilantik janten gubernur Acéh ku gubernur Sumatra munggaran, Moehammad Hasan).

Nalika Jepang mimiti ngagedurkeun perang pikeun ngusir kolonialis Éropa ti Asia, inohong-inohong pajoang Acéh ngirimkeun utusan ka pamingpin perang Jepang pikeun mantuan usaha ngusir Walanda ti Acéh. Négosiasi dimimitian dina taun 1940. Saatos sababaraha rencana badarat dibatalkeun, antukna dina kaping 9 Pébruari 1942 kakuatan militér Jepang badarat di wilayah Ujong Batée, Acéh Besar. Kadatangan maranéhna disambut ku inohong-inohong pajoang Acéh sarta masarakat umum. Asupna Jepang ka Acéh ngabalukarkeun Walanda terusir sagemblengna sarta permanén ti tanah Acéh.

Mimitina Jepang némbongkeun sikep anu saé sarta hormat ka masarakat jeung inohong-inohong Acéh, ogé ngajénan kana kapercayaan sarta adat istiadat Acéh anu dumasar kana ajaran Islam. Rahayat ogé teu asa-asa pikeun mantuan sarta ilubiung dina program-program pangwangunan Jepang. Nanging nalika kaayaan parantos mendingan, tindakan pelecehan ka masarakat Acéh, utamana ka kaum awéwé, mimiti dilakukeun ku personil tentara Jepang. Rahayat Acéh anu ngagem agama Islam ogé mimiti dipititah pikeun melendung (bungkuk) ka arah panonpoé bijil dina mangsa isuk-isuk (seikerei), hiji kalakuan anu kacida patukang-tonggongna sareng akidah Islam. Jalaran éta, pejah perlawanan rahayat Acéh ka Jepang di sakuliah daérah Acéh. Conto anu paling kawentar nyaéta perlawanan anu dipingpin ku Teungku Abdul Jalil, saurang ulama ti daérah Bayu, deukeut Lhokseumawe.

Mangsa Républik Indonésia

[édit | édit sumber]

Ti saprak taun 1976, organisasi pambébasan anu namina Gerakan Acéh Merdéka (GAM) parantos usaha pikeun misahkeun Acéh ti Indonésia ngaliwatan upaya militér. Dina kaping 15 Agustus 2005, GAM sareng pamaréntah Indonésia antukna nandatanganan kasapukan damai (MOU Helsinki), anu nungtungan konflik antawis kadua pihak anu parantos lumangsung salila ampir 30 taun.

Dina kaping 26 Désémber 2004, hiji lini (gempa bumi) anu kacida gedéna nyababkeun tsunami anu narajang sabagian ageung basisir kulon Acéh, kalebet Banda Acéh, sarta ngabalukarkeun ratusan rébu jalma palastra.

Salian ti éta, parantos muncul aspirasi ti sababaraha wilayah NAD, utamana di bagian kulon, kidul, sarta padaleman (lebak) pikeun misahkeun diri ti NAD sarta ngabentuk propinsi-propinsi anyar (sapertos usulan propinsi Acéh Leuser Antara sarta Acéh Barat Selatan).

Darul Islam / Tentara Islam Indonesia

[édit | édit sumber]

Gerakan Aceh Merdeka

[édit | édit sumber]

Aceh hingga kini masih didera konflik berkepanjangan yang disebabkan keinginan Gerakan Aceh Merdeka (GAM) yang dipimpin Hasan Tiro ingin memisahkan Aceh dari Indonésia karena ketidakadilan dan kezaliman Pemerintah Pusat dan TNI/Polri terhadap rakyat Aceh.

Darul Islam / Tentara Islam Indonesia (DI/TII)

[édit | édit sumber]

Dina taun 1953, Acéh kalibet dina gerakan Darul Islam anu dipingpin ku Daud Beureueh. Gerakan ieu muncul alatan rasa hanjelu masarakat Acéh kana kawijakan pamaréntah puseur anu ngahijikeun propinsi Acéh ka propinsi Sumatra Utara sarta miharep dilarapkeunna hukum Islam. Konflik ieu réngsé saatos ayana status "Daérah Istiméwa" kanggé Acéh dina taun 1959.

Gerakan Acéh Merdéka (GAM)

[édit | édit sumber]

Nepi ka awal taun 2000-an, Acéh kungsi diageub ku konflik anu panjang alatan kahayang Gerakan Acéh Merdéka (GAM) anu dipingpin ku Hasan di Tiro pikeun misahkeun Acéh ti Indonésia. Hal ieu dipicu ku anggapan ayana kateuadilan ékonomi sarta kawijakan pamaréntah puseur anu dianggap teu pihéman ka rahayat Acéh.

Larapan Darurat Militér sareng Sipil

[édit | édit sumber]

Pikeun nyanghareupan perlawanan GAM, pamaréntah Indonésia kungsi netepkeun status Daérah Operasi Militér (DOM) dina mangsa Orde Baru. Saatos éta, dina taun 2003, Présidén Megawati Soekarnoputri netepkeun status **Darurat Militér** anu salajengna robah janten **Darurat Sipil** dina taun 2004, sateuacan antukna lumangsung prosés perdamaian.

Sosial Kamasarakatan

[édit | édit sumber]

Suku Bangsa

[édit | édit sumber]

Propinsi Acéh diwangun ku 10 suku asli, nyaéta Suku Acéh, Suku Gayo, Suku Alas, Suku Aneuk Jameé, Suku Melayu Tamiang, Suku Kluet, Suku Devayan, Suku Sigulai, Suku Haloban, sareng Suku Julu.

Salian ti éta, seueur ogé katurunan bangsa deungeun di tanah Acéh. Bangsa Arab sareng India dipikaterang mibanda hubungan anu raket pasca sumebarna agama Islam di tanah Acéh. Bangsa Arab anu sumping ka Acéh seueur anu asalna ti propinsi Hadramaut (Yaman), anu dibuktikeun ku marga-marga sapertos Al Aydrus, Al Habsyi, Al Attas, Al Kathiri, Badjubier, Sungkar, Bawazier, sarta nu sanésna. Maranéhna sumping salaku ulama sarta padagang. Ayeuna, seueur di antarana anu parantos kawin campur sareng padumuk asli Acéh sarta teu nganggo deui nami margana.

Sedengkeun bangsa India kalolobaanana asalna ti Gujarat sareng Tamil. Hal ieu tiasa dibuktikeun tina rupa (fisiognomi) masarakat Acéh, variasi katuangan (sapertos kari), sarta warisan kabudayaan Hindu kuna (nami-nami désa anu dicandak tina basa India, contona: Indrapuri). Katurunan India tiasa dipendakan sumebar di sakuliah Acéh. Kusabab perenah géografis anu caket, katurunan India kawilang dominan di Acéh.

Padagang-padagang Tiongkok ogé kantos mibanda hubungan anu raket sareng bangsa Acéh. Hal ieu dibuktikeun ku sumpingna Laksamana asal Tiongkok, Cheng Ho, anu kantos simpang sarta maparin hadiah mangrupa loncéng ageung, anu ayeuna dipikawanoh ku nami Lonceng Cakra Donya, anu disimpen di Banda Acéh. Ti saprak harita, hubungan dagang antawis Acéh sareng Tiongkok kawilang saé, sarta pelaut-pelaut Tiongkok ngajantenkeun Acéh salaku palabuan transit utama sateuacan neraskeun pelayaran ka Éropa.

Salian ti éta, seueur ogé katurunan bangsa Persia (Iran/Afghan) sareng Turki. Maranéhna kantos sumping dumasar kana "ondangan" Kasultanan Acéh pikeun janten ulama, padagang pakarang, palatih prajurit, sarta serdadu perang. Ayeuna, katurunan maranéhna lolobana sumebar di wilayah Acéh Besar. Dugi ka danget ieu, masarakat Acéh kacida mikaresepna kana nami-nami warisan Persia sareng Turki. Malah sebutan "Banda" dina nami kota Banda Acéh ogé mangrupa warisan bangsa Persia (Banda/Bandar anu hartosna: Palabuan).

Di sagigireun éta, aya ogé katurunan bangsa Portugis di wilayah Kuala Daya – Lamno (basisir kulon Acéh). Maranéhna nyaéta katurunan ti pelaut-pelaut Portugis di handapeun lulugu Nakhoda Kaptén Pinto, anu balayar nuju Malaka (Malaysia), nanging kantos simpang sarta dagang di wilayah Lamno. Sabagian ageung di antarana tetep cicing sarta netep di Lamno. Sajarah nyatet yén peristiwa ieu lumangsung antawis taun 1492–1511, nalika Lamno aya di handapeun kakawasaan karajaan leutik Lamno anu dipingpin ku Raja Mereuhoem Daya. Dugi ka ayeuna, masih tiasa ditingal katurunan maranéhna anu mibanda profil rupa Éropa (sapertos panon bulao). Ayeuna mah umumna maranéhna parantos ngagem agama Islam.

Sajarah ogé nyatet yén inohong-inohong dunya sapertos Marco Polo, Ibnu Battuta, sarta Kubilai Khan kantos simpang di tanah Acéh.

Basa

[édit | édit sumber]

Basa anu dianggo di antarana nyaéta Basa Acéh sareng Basa Indonésia.

Sanajan seueur anu nganggo basa Acéh dina pergaulan sadidinten, nanging hal éta sanés hartosna yén corak sareng rupa basa Acéh anu dianggo téh sadayana sami. Sanés waé tina jihat dialék sakumaha anu lumaku dina basa di daérah sanés; basa Acéh tiasa béda dina cara larapanana, malih kanggé kecap-kecap anu hartosna sami ogé. Kamungkinan ageung hal ieu disababkeun ku seueurna pacampur basa, utamana di daérah basisir, sareng basa daérah sanésna atanapi alatan kalestarian basa aslina.

Basa sanésna anu dianggo di Acéh nyaéta Basa Gayo anu digunakeun di kabupatén Acéh Tengah, Bener Meriah, Gayo Lues, sareng Sérbajadi di Acéh Timur. Aya ogé Basa Simeulue sarta sababaraha basa sanésna di kabupatén Simeulue, Melayu Tamiang, Alas, Aneuk Jameé anu mangrupa dialék Basa Minangkabau, sarta Basa Kluet.

Ageman

[édit | édit sumber]

Kaseueuran (mayoritas) padumuk di propinsi Acéh ngagem agama Islam. Salian ti éta, propinsi Acéh mibanda kaistiméwaan dibandingkeun sareng propinsi sanésna, jalaran di propinsi ieu Syariat Islam dilarapkeun ka sabagian ageung wargana anu ngagem agama Islam.

Atikan

[édit | édit sumber]

Dina widang atikan, sabenerna ieu propinsi téh kénging status Istiméwa salian ti D.I. Yogyakarta. Nanging, kanyataan anu aya henteu némbongkeun kasaluyuan antara status anu dipaparinkeun sareng kaayaan di lapangan. Atikan di Acéh tiasa disebutkeun keur meujeuhna tumpur (terpuruk). Salah sahiji anu nyababkeunana nyaéta konflik anu berkepanjangan, dimana rébuana sakola sarta institusi atikan sanésna janten korban.

Dina UAN (Ujian Akhir Nasional) taun 2005, aya rébuan murid anu teu lulus sarta kapaksa kedah ngiringan ujian deui. Ieu némbongkeun dampak nyata tina konflik kana kualitas sumber daya manusa harita.

Nanging, Acéh ogé mibanda sababaraha Perguruan Luhur Negeri (PTN) anu kawentar, di antarana:

Pamaréntahan

[édit | édit sumber]

Daérah Tingkat II

[édit | édit sumber]
Wilayah administratif Dati II di Acéh

Ti saprak taun 1999, Propinsi Acéh parantos ngalaman sababaraha kali pamekaran wilayah, dugi ka ayeuna mibanda 5 pamaréntahan kota sarta 18 kabupatén (total 23 kabupatén/kota) sapertos kieu: Citakan:Daftar Daerah Tingkat II Nanggroe Aceh Darussalam

Gampông

[édit | édit sumber]

Gampông atanapi disebut kampung dina basa Melayu, mangrupa sistem pamaréntahan satingkat désa anu nangtung sacara otonom. Hiji gampông dipingpin ku kapala désa anu disebut **Keuchik** atanapi **Geuchik**, sarta dibantuan ku hiji déwan musyawarah anu disebut **Tuha Peut**.

Mukim

[édit | édit sumber]

Mukim mangrupa sistem pamaréntahan satingkat kacamatan anu baheula dilarapkeun dina mangsa Kasultanan Acéh. Hiji mukim diwangun ku sababaraha gampông. Di unggal mukim diwangun hiji masjid anu dianggo kanggé sholat Jumaah. Mukim dipingpin ku **Imum Mukim** sarta dibantuan ku déwan musyawarah anu disebut **Tuha Lapan**.

Nanggroë

[édit | édit sumber]

Nanggroë mangrupa sistem pamaréntahan satingkat kabupatén dina mangsa ayeuna. Dina basa Melayu, nanggroë disebut ogé kenegerian. Hiji nanggroë diwangun ku mukim-mukim, sakumaha kabupatén diwangun ku kacamatan-kacamatan. Nanggroë dipingpin ku hiji **Uléébalang** anu boga gelar **Teuku**.

Sagoë

[édit | édit sumber]

Sagoë anu dina basa Melayu disebut Sagi, mangrupa sistem pamaréntahan anu satingkat sareng propinsi dina mangsa ayeuna. Hiji sagoë mangrupa kumpulan tina nanggroë-nanggroë. Baheula, sistem ieu ngan aya di wilayah Acéh Besar ayeuna, nu matak Acéh Besar sering disebut ogé **Acéh Lhéë Sagoë** (Acéh Tilu Sagi). Aya 3 sagoë di Acéh Besar (Acéh Rayek), nyaéta Sagoë XXII, Sagoë XXV, sarta Sagoë XXVI.

Sanggeus tsunami di Acéh
  1. ↑ Gendhis, Paradisa (2009). Ensiklopedia seni & budaya Nusantara. Jakarta: Kawan Pustaka. hlm. 3. ISBN 9789797573713. ; ; ; ;
  2. ↑ Hidayah, Zulyani (2015). Ensiklopedi Suku Bangsa di Indonesia. Jakarta: Prenada Media. ISBN 9789794619292.
Dicomot ti "https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Acéh&oldid=705406"