Lompat ke isi

Karajaan Sunda

Ti Wikipédia Sunda, énsiklopédi bébas
Wilayah urut Karajaan Sunda

Karajaan Sunda (669-1579 M), numutkeun naskah Wangsakerta mangrupa karajaan nu ngadeg ngagantikeun Tarumanagara nu kabagi dua jeung 'kembaranana', Galuh. Karajaan Sunda diadegkeun ku Tarusbawa taun 591 Caka Sunda (669 M). Masih numutkeun Naskah Wangsakerta, Karajaan Sunda ogé ngawengku wilayah anu kiwari jadi Provinsi Lampung sanggeus putri Karajaan Lampung kawin jeung putra mahkota Karajaan Sunda. Lampung dipisahkeun ti bagéan karajaan Sunda nu di pulo Jawa ku Selat Sunda.

Kasajarahan

Sumber lokal

Catetan lokal pangkolotna anu kapanggih nyebut Sunda salaku karajaan aya dina prasasti Rakryan Juru Pangambat taun 854 Saka (932 M) anu nyebut 'Haji ri Sunda' (Raja Sunda).[1] Sajaba ti prasasti lokal pangaweruh ngeunaan karajaan di kalangan masarakat Sunda tetep hirup ngaliwatan tradisi lisan Pantun Sunda, rumpaka puisi ngeunaan jaman kaemasan Sunda Pajajaran, jeung legenda Prabu Siliwangi, raja Sunda nu pang kasohorna[2][3]. Seuseueurna saksi jeung catetan ngeunaan Karajaan Sunda diturunkeun tina naskah-naskah anu aya dina jaman harita pira-pira abad ka-15 nepi ka abad ka-16, sapertos Bujangga Manik, Sanghyang Siksakandang Karesian, Carita Parahyangan, jeung Kidung Sunda.

Prasasti Sanghyang Tapak, ogé katelah Prasasti Sri Jayabhupati atawa Prasasti Cicatih, mangrupa kumpulan opat prasasti kuna nu aya dina taun 952 Saka (1030 M), diwangun ku 40 baris tulisan dina opat batu. Prasasti-prasasti itu ditulis dina aksara kawi jeung basa Jawa Kuna.[4] Prasasti éta negeskeun yén wewengkon sabudeureun Walungan Cicatih ditunjuk minangka taneuh suci (mandala) anu teu bisa diganggu atawa diasupan sacara sembarangan, utamana pikeun kagiatan perikanan atawa ngaruksak sabudeureun walungan. Raja ngaluarkeun caraman anu ketat, nyatakeun kutukan pikeun saha waé anu ngalanggar caraman ieu, nyaéta, Inya bakal nampi murka dewa, panyakit, karusakan, bahkan maot. Prasasti ieu ngagambarkeun kakawasaan jeung wibawa raja Sunda nu kiyat ngatur pamarentahan wewengkon sarta nembongkeun ayana sistem pikukuh sakral anu ngabeungkeut rahayatna, sakaligus nembongkeun pentingna Walungan Cicatih kana kahirupan sosial ekonomi jeung spiritual masarakat Sunda harita. Ku kituna, Prasasti Sanghyang Tapak lain ngan ukur bukti arkéologis ngeunaan ayana Karajaan Sunda abad ka-11, tapi ogé mangrupa dokumén hukum sabudeureun pangkolotna anu nekenkeun kalungguhan raja salaku panangtayungan alam jeung nu nyekel kakawasaan pangluhurna dina ngajaga kasucian jeung kasaimbangan wewengkon karajaanana.

Surat-surat pelat tambaga anu asalna ti abad ka-15, kaasup parentah karajaan, ogé ngarojong ayana Karajaan Sunda. Dina prasasti tambaga Kebantenan I (Jayagiri) nya eta Raja Rahyang Niskala Wastu Kancana ngutus parentah ngaliwatan Hyang Ningrat Kancana ka Susuhunan Pakuan Pajajaran pikeun ngurus dayohan di Jayagiri jeung Sunda Sembawa, ngalarang ngumpulkeun pajeg ti warga, sabab bakal pangaweruh ngeunaan agama Hindu jeung nyembah dewa.

Prasasti Kebantenan II (atawa Sunda Sembawa I) ngabéwarakeun Sri Baduga Maharaja (1482–1521), raja di Pakuan, nyatujuan tanah suci (tanah devasasana) anu geus digariskeun pikeun miceun wiku (para imam), anu teu kudu dibeulah-beulah sabab imahna fasilitas pikeun ibadah king. Prasasti Kebantenan III (Sunda Sembawa II) plat tambaga ngumumkeun sangsi raja Sunda ngeunaan pangwangunan suci di Sunda Sembawa. Prasasti Kebantenan IV ngawincik yen Sri Baduga Maharaja, nu marentah di Pakuan, mere sanksi tanah suci nu sarupa di Gunung Sanghyang (Gunung Rancamaya).

Prasasti Batutulis masih aya dina tempat aslina. Ieu prasasti miéling raja gedé karajaan Sunda nu ngaranna Prabu Guru Dewata Prana nu saterusna dinobatkeun jadi Sri Baduga Maharaja Ratu Haji di Pakuan Pajajaran Sri Sang Ratu Dewata. Silsilah raja nyatakeun yén anjeunna putra Rahyang Dewa Niskala anu pupus di Gunung Tiga, jeung incu Rahyang Niskala Wastu Kancana anu pupus di Nusa Larang. Disebutkeun yén Sri Baduga geus nyieun sababaraha karya, diantarana nyieun lombang pertahanan ngajaga kota Pakuan, nyieun peringatan, nyieun gugunungan (pagunungan, meureun punden téras), nyieun aspal balai, leuweung samida atawa nyieun tempat upacara, sarta nyieun telaga warna.[5]

Catetan deungeun

Nurutkeun F. Hirt jeung W.W. Rockhill, aya sumber Cina ngeunaan Karajaan Sunda. Dina waktu dinasti Song Kidul, pangawas padagangan jeung nagara deungeun, Chau Ju-kua, ngumpulkeun laporan ti pelayar jeung padagang anu paranti nganjang ka nagara deungeun. Laporanna ngeunaan nagara jauh, Chu-fan-chi, ditulis ti 1178 nepi ka 1225 Masehi, nyebutkeun palabuhan Sin-t'o (Sunda). Chu-fan-chi ngalaporkeun yén:

Sapanjang basisir, jalma-jalma cicing. Jalma-jalmana padamel tatanén, imahna dina tihang jeung hateupna dijejeran ku kulit daun tangkal palem jeung tembokna dijieun papan kai dihijikeun ku rotan. Lalaki atawa awéwé mungkus sabudeureun cangkéngna sapotong katun, nalika motong buukna Inya ngan ninggalkeun panjang satengah inci. Cabé nu dipelak di pagunungan (nagara ieu) bijilna leutik tapi beurat tur leuwih unggul ti ta-pan (Tuban di Jawa Wétan). Nagara ieu ngahasilkeun waluh, tebu, labu botol, kacang jeung pepelakan endog. Sanajan kitu, teu aya pamaréntahan biasa di nagara ieu, rahayat dibikeun ka bajo, nu warta dagang asing jarang indit ka ditu.

Palabuhan Sunda ieu paling dipikaresep ngarujuk ka Banten Kuna, lain Sunda Kalapa (Jakarta Utara ayeuna). Ibu kotana aya 10 kilométer kiduleun Banten Girang, deukeut Gunung Pulosari. Buku Cina "Shun-Feng Hsiang-Sung" ogé ti pira-pira 1430 Masehi nyaritakeun:

Dina ieu lalampahan ka wétan ti Sunda, sapanjang basisir kalér Jawa, kapal steered 97 1/2 derajat pakeun tilu arloji nyieun Kalapa; Maranéhna tuluy nyusul ka basisir (kaliwat Tanjung Indramayu), ahirna setir 187 1/2 darajat pakeun opat arloji nepi ka Cirebon. Kapal-kapal ti Banten maju ka arah wétan sapanjang basisir kalér Jawa, ngaliwatan Kalapa, ngaliwatan Indramayu, ngaliwatan Cirebon.

Nurutkeun sumber ieu, palabuan Sunda ayana di kuloneun Kalapa sarta saterusna diidentifikasi minangka palabuan Banten Kuna. Salian itu, pajelajah Éropa, utamana Portugis anu basisna di Malaka, ogé ngalaporkeun ayana Karajaan Sunda. Tomé Pires (1513) nyebatkeun hiji karajaan Jawa Barat anu geus ngadegkeun hubungan dagang jeung aranjeunna salaku Regño de Çumda, anu hartosna "Karajaan Sunda". Oge laporan Antonio Pigafetta (1522) nu nyebutkeun Sunda minangka wewengkon penghasil cabe.[6]: 381

Tomé Pires ti Portugal nyerat dina laporanna Suma Oriental (1513–1515):

Sababaraha urang negeskeun yen karajaan Sunda nyokot satengah tina sakabeh pulo Jawa; batur, ka saha leuwih otoritas ieu attributed, nyebutkeun yen karajaan Sunda kudu bagian katilu pulo jeung dalapan deui. Tungtungna di walungan Cimanuk. Walungan ieu meuntas sakuliah pulo ti sagara ka sagara nepi ka waktu urang Jawa ngadadarkeun nagarana sorangan, cenah di beulah kulon diwatesan ku pulo Sunda. Masarakat boga pamadegan yén sing saha anu ngaliwatan ieu selat (walungan Cimanuk) ka Laut Kidul kabawa kabawa ku arus anu ganas sarta teu bisa balik deui.[6]

Laporan Portugis téh dijieun teu lami sateuacan ragrag ka pasukan Kasultanan Banten.

Sajarah

Prasasti Kebon Kopi/Juru Pangambat di Bogor.

Saméméh ngadeg salaku karajaan anu mandiri, Sunda téh mangrupa bawahan Tarumanagara. Raja Tarumanagara nu panungtung, Sri Maharaja Linggawarman Atmahariwangsa Panunggalan Tirthabumi (maréntah ukur tilu taun, 666-669 M), kawin ka Déwi Ganggasari ti Indraprahasta. Ti Ganggasari, anjeunna gaduh dua putra, duanana awéwé. Déwi Manasih, cikalna, kawin ka Tarusbawa ti Sunda, ari nu kadua, Sobakancana, kawin ka Dapuntahyang Sri Jayanasa, nu salajéngna ngadegkeun karajaan Sriwijaya. Nalika Linggawarman pupus, kakawasaan Tarumanagara ragrag ka minantuna, Tarusbawa. Hal ieu ngabalukarkeun pangawasa Galuh, Wretikandayun (612-702) baruntak, ngaleupaskeun diri ti Tarumanagara, sarta ngadegkeun Galuh nu mandiri. Ti pihak Tarumanagara sorangan, Tarusbawa ogé teu hayang neruskeun karajaan Tarumanagara. Tarusbawa lajéng mindahkeun kakawasaanana ka Sunda, ari Tarumanagara dirobah jadi bawahanana. Anjeunna diwastu/dijenengkeun raja Sunda dina poé Radite Pon, 9 Suklapaksa, bulan Yista, taun 519 Saka (kira 18 Méi 669 M). Sunda jeung Galuh ieu sapuk, yén wates karajaanana téh nyaéta walungan Citarum (Sunda di béh kulon, Galuh di béh wétan).

Karajaan kembar

  Artikel utama: Karajaan Galuh.

Putra Tarusbawa nu cikal, Rarkyan Sundasambawa, pupus anom kénéh, ninggalkeun hiji putra istri, Nay Sekarkancana. Putuna ieu lajéng ditikah ku Rahyang Sanjaya ti Galuh, nepi ka gaduh putra hiji, Rahyang Tamperan. Nalika Tarusbawa pupus (723), kakawasaan Sunda ragrag ka Sanjaya, nu dina taun éta ogé hasil ngarebut kakawasaan Galuh ti Rahyang Purbasora (nu ngarebut kakawasaan Galuh ti ramana, Bratasenawa/Rahyang Séna). Ku kituna, dina leungeun Sanjaya, Sunda jeung Galuh ngahiji deui. pakeun neruskeun kakawasaan ramana nu nikah ka putri raja Keling (Kalingga), taun 732 Sanjaya masrahkeun kakawasaan Sunda-Galuh ka putrana, Tamperan. Di Keling, Sanjaya nyepeng kakawasaan salila 22 taun (732-754), nu lajéng diganti ku putrana ti Déwi Sudiwara, Rarkyan Panangkaran.

Rahyang Tamperan ngawasa Sunda-Galuh salila tujuh taun (732-739), lajéng ngabagi kakawasaan ka dua putrana: Sang Manarah (dina carita rahayat disebut Ciung Wanara) di Galuh sarta Sang Banga (Hariang Banga) di Sunda. Sang Banga (Prabhu Kertabhuwana Yasawiguna Hajimulya) jadi raja salila 27 taun (739-766), tapi ngawasa Sundana mah ti taun 759.

Ti Déwi Kancanasari, turunan Demunawan ti Saunggalah, Sang Banga gaduh putra, ngaranna Rarkyan Medang, nu salajéngna neruskeun kakawasaanana di Sunda salila 17 taun (766-783) maké gelar Prabhu Hulukujang. ku sabab putrana istri, Rakryan Medang ngawariskeun kakawasaanana ka minantuna, Rakryan Hujungkulon atawa Prabhu Gilingwesi (ti Galuh, putra Sang Mansiri), nu ngawasa Sunda salila 12 taun (783-795). ku sabab Rakryan Hujungkulon ieu ogé putraan istri, mangka kakawasaan Sunda lajéng ragrag ka minantuna, Rakryan Diwus (gelar Prabu Pucukbhumi Dharmeswara) nu ngawasa salila 24 taun (795-819). Ti Rakryan Diwus, kakawasaan Sunda ragrag ka putrana, Rakryan Wuwus, nu nikah ka putrana Sang Welengan (raja Galuh, 806-813). Kakawasaan Galuh ogé ragrag ka anjeunna nalika dahuanana, Sang Prabhu Linggabhumi (813-842), pupus. Kakawasaan Sunda-Galuh dicepeng ku Rakryan Wuwus (kalawan gelar Prabhu Gajahkulon) nepi ka pupusna taun 891.

Sapupusna Rakryan Wuwus, kakawasaan Sunda-Galuh ragrag ka adi beuteungna ti Galuh, Arya Kadatwan. Ngan, ku sabab teu dipikaresep ku para pangagung ti Sunda, anjeunna ditelasan (895), ari kakawasaanana diturunkeun ka putrana, Rakryan Windusakti. Kakawasaan ieu lajéng diturunkeun ka putra cikalna, Rakryan Kamuninggading (913). Rakryan Kamuninggading ngawasa Sunda-Galuh ukur tilu taun, sabab lajéng direbut ku adina, Rakryan Jayagiri (916). Rakryan Jayagiri ngawasa salila 28 taun, lajéng diwariskeun ka minantuna, Rakryan Watuagung, taun 942. Neruskeun dendam kolotna, Rakryan Watuagung direbut kakawasaanana ku alona (putra Kamuninggading), Sang Limburkancana (954-964). Ti Limburkancana, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka putra cikalna, Rakryan Sundasambawa (964-973). Ku sabab teu gaduh putra, ti Sundasambawa kakawasaan téh ragrag ka adi beuteungna, Rakryan Jayagiri (973-989).

Rakryan Jayagiri ngawariskeun kakawasaanana ka putrana, Rakryan Gendang (989-1012), diteraskeun ku putuna, Prabhu Déwasanghyang (1012-1019). Ti Déwasanghyang, kakawasaan diwariskeun ka putrana, lajéng ka putuna nu ngadamel prasasti Cibadak, Sri Jayabhupati (1030-1042). Sri Jayabhupati téh minantuna Dharmawangsa Teguh ti Jawa, mitoha raja Érlangga (1019-1042).

Ti Sri Jayabhupati, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Dharmaraja (1042-1064), lajéng ku incu minantuna, Prabhu Langlangbhumi (1064-1154). Prabu Langlangbhumi diteraskeun ku putrana, Rakryan Jayagiri (1154-1156), lajéng ku putuna, Prabhu Dharmakusuma (1156-1175). Ti Prabu Dharmakusuma, kakawasaan Sunda-Galuh diwariskeun ka purtana, Prabhu Guru Dharmasiksa, nu maréntah salila 122 taun (1175-1297). Dharmasiksa mingpin Sunda-Galuh ti Saunggalah salila 12 taun, tapi lajéng mindahkeun puseur pamaréntahanana ka Pakuan Pajajaran, balik deui ka tempat munggaran karuhunna (Tarusbawa) mingpin karajaan Sunda.

Sapupusna Dharmasiksa, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana nu cikal, Rakryan Saunggalah (Prabhu Ragasuci), nu ngawasa salila genep taun (1297-1303). Prabhu Ragasuci lajéng digentos ku putrana, Prabhu Citraganda, nu ngawasa salila dalapan taun (1303-1311), lajéng ku turunanana deui, Prabu Linggadéwata (1311-1333). ku sabab putrana istri, Linggadéwata nurunkeun kakawasaanana ka minantuna, Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340), lajéng ka Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350). Ti Prabu Ragamulya, kakawasaan diwariskeun ka putrana, Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (1350-1357), nu dina panungtung kakawasaanana perlaya di Bubat (baca Perang Bubat). ku sabab nalika kajadian di Bubat, putrana—Niskalawastukancana—alit kénéh, kakawasaan Sunda saheulaanan dicepeng k Patih Mangkubumi Sang Prabu Bunisora (1357-1371).

Prasasti Kawali di Kabuyutan Astana Gedé, Kawali, Ciamis.

Sapupusna Prabu Bunisora, kakawasaan balik deui ka putrana Linggabuana, Niskalawastukancana, nu lajéng ngawasa salila 104 taun (1371-1475). Ti istri nu kahiji, Nay Ratna Sarkati, anjeunna gaduh putra Sang Haliwungan (Prabu Susuktunggal), nu dipasihan kakawasaan bawahan di wewengkon kuloneun Citarum (wewengkon asal Sunda). Prabu Susuktunggal nu ngawasa ti Pakuan Pajajaran, ngaropéa puseur pamaréntahan ieu ku ngadegkeun karaton Sri Bima Punta Narayana Madura Suradipati. Pamaréntahanana kawilang lila (1382-1482), sabab geus dimimitian nalika ramana ngawasa kénéh di wewengkon wétan.

Ti Nay Ratna Mayangsari, istrina nu kadua, anjeunna gaduh putra Ningratkancana (Prabu Déwaniskala), nu neruskeun kakawasaan ramana di wewengkon Galuh (1475-1482).

Susuktunggal jeung Ningratkancana ngahijikeun ahli warisna ku nikahkeun Jayadéwata (putra Ningratkancana) ka Ambetkasih (putra Susuktunggal). Taun 1482, kakawasaan Sunda jeung Galuh dihijikeun deui ku Jayadéwata (gelarna Sri Baduga Maharaja). Sapupusna Jayadéwata, kakawasaan Sunda-Galuh turun ka putrana, Prabu Surawisésa (1521-1535), lajéng Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543), Prabu Sakti (1543-1551), Prabu Nilakéndra (1551-1567), sarta Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579). Prabu Suryakancana ieu mangrupa pamingpin karajaan Sunda-Galuh anu pamungkas, sabab sanggeus sababaraha kali ditarajang ku pasukan ti Kasultanan Banten, dina taun 1579 mah serangan ti Banten téh nepi ka ngaruntagkeun kakawasaanana.

Raja-raja Karajaan Sunda

Di handap ieu runtuyan raja-raja nu kungsi mingpin Karajaan Sunda numutkeun naskah Pangéran Wangsakerta (mangsa kawasa dina Maséhi):

  1. Tarusbawa (minantu Linggawarman, 669 - 723)
  2. Harisdarma, atawa Sanjaya (minantu Tarusbawa, 723 - 732)
  3. Tamperan Barmawijaya (732 - 739)
  4. Rakeyan Banga (739 - 766)
  5. Rakeyan Medang Prabu Hulukujang (766 - 783)
  6. Prabu Gilingwesi (minantu Rakeyan Medang Prabu Hulukujang, 783 - 795)
  7. Pucukbumi Darmeswara (minantu Prabu Gilingwesi, 795 - 819)
  8. Rakeyan Wuwus Prabu Gajah Kulon (819 - 891)
  9. Prabu Darmaraksa (adi beuteung Rakeyan Wuwus, 891 - 895)
  10. Windusakti Prabu Déwageng (895 - 913)
  11. Rakeyan Kamuning Gading Prabu Pucukwesi (913 - 916)
  12. Rakeyan Jayagiri (minantu Rakeyan Kamuning Gading, 916 - 942)
  13. Atmayadarma Hariwangsa (942 - 954)
  14. Limbur Kancana (putra Rakeyan Kamuning Gading, 954 - 964)
  15. Munding Ganawirya (964 - 973)
  16. Rakeyan Wulung Gadung (973 - 989)
  17. Brajawisésa (989 - 1012)
  18. Déwa Sanghyang (1012 - 1019)
  19. Sanghyang Ageng (1019 - 1030)
  20. Sri Jayabupati (Detya Maharaja, 1030 - 1042)
  21. Darmaraja (Sang Mokténg Winduraja, 1042 - 1065)
  22. Langlangbumi (Sang Mokténg Kerta, 1065 - 1155)
  23. Rakeyan Jayagiri Prabu Ménakluhur (1155 - 1157)
  24. Darmakusuma (Sang Mokténg Winduraja, 1157 - 1175)
  25. Darmasiksa Prabu Sanghyang Wisnu (1175 - 1297)
  26. Ragasuci (Sang Mokténg Taman, 1297 - 1303)
  27. Citraganda (Sang Mokténg Tanjung, 1303 - 1311)
  28. Prabu Linggadéwata (1311-1333)
  29. Prabu Ajiguna Linggawisésa (1333-1340)
  30. Prabu Ragamulya Luhurprabawa (1340-1350)
  31. Prabu Maharaja Linggabuanawisésa (nu perlaya dina Perang Bubat, 1350-1357)
  32. Prabu Bunisora (1357-1371)
  33. Prabu Niskalawastukancana (1371-1475)
  34. Prabu Susuktunggal (1475-1482)
  35. Prabu Siliwangi atau Jayadéwata (Sri Baduga Maharaja, 1482-1521)
  36. Prabu Surawisésa (1521-1535)
  37. Prabu Déwatabuanawisésa (1535-1543)
  38. Prabu Sakti (1543-1551)
  39. Prabu Nilakéndra (1551-1567)
  40. Prabu Ragamulya atawa Prabu Suryakancana (1567-1579)

Hubungan jeung Éropah

Karajaan Sunda geus lila boga hubungan dagang jeung bangsa-bangsa lian kaasup bangsa Éropah. Karajaan Sunda ogé malah pernah ngalakukeun hubungan politik jeung bangsa Portugis. Dina taun 1522, karajaan Sunda nandatangan pajangjian Sunda-Portugis anu dina pajangjian éta téh Portugis dibeunangkeun ngawangun bénténg di palabuan Sunda Kalapa. Minangka bayaranna, Portugis dikudukeun mantuan karajaan Sunda dina nyanghareupan serangan ti Demak sarta Cirebon nu karek misahkeun diri ti karajaan Sunda.

Kasultanan BantenKasultanan CirebonSumedanglarangKarajaan SundaKendanTarumanagaraSalakanagara

Rujukan

  • Aca. 1968. Carita Parahiyangan: naskah titilar karuhun urang Sunda abad ka-16 Maséhi. Yayasan Kabudayaan Nusalarang, Bandung.
  • Ayatrohaédi. 2005. Sundakala: cuplikan sejarah Sunda berdasarkan naskah-naskah "Panitia Wangsakerta" dari Cirebon. Pustaka Jaya, Jakarta.
  • Édi S. Ékajati. 2005. Polemik Naskah Pangeran Wangsakerta. Pustaka Jaya, Jakarta. ISBN 979-419-329-1
  • Yoséph Iskandar. 1997. Sejarah Jawa Barat: yuganing rajakawasa. Geger Sunten, Bandung.
  1. ↑ Bosch, F. D. K. (1941). "Een Maleische Inscriptie in het Buitenzorgsche". Bijdragen tot de taal-, land- en volkenkunde. doi:10.1163/22134379-90001267.
  2. ↑ Iguchi, Masatoshi (2017-01-25). Java Essay: The History and Culture of a Southern Country (Dina basa Inggris). Troubador Publishing Limited. ISBN 978-1-78462-885-7.
  3. ↑ Ekajati, Edi Suhardi (1995). Kebudayaan Sunda: Zaman Pajajaran (Dina basa Indonesia). Pustaka Jaya. ISBN 978-979-419-334-1.
  4. ↑ Simanjuntak, Truman; Handini, Retno; Riyanto (ed.), Sugeng (2017-02-19). Karawang dalam Lintasan Peradaban: Seri pertama monografi workshop-penelitian 2015 (Dina basa Indonesia). Yayasan Pustaka Obor Indonesia. ISBN 978-602-433-426-0.
  5. ↑ "Mencari Pakuan Pajajaran". kompas.id (Dina basa Indonesia). Diaksés tanggal 2025-09-09.
  6. 1 2 McGill University Library, Tomé; Rodrigues, Francisco (1944). The Suma oriental of Tomé Pires : an account of the East, from the Red Sea to Japan, written in Malacca and India in 1512-1515 ; and, the book of Francisco Rodrigues, rutter of a voyage in the Red Sea, nautical rules, almanack and maps, written and drawn in the East before 1515. London : The Hakluyt Society. Pemeliharaan CS1: Lokasi penerbit (link)
Dicomot ti "https://su.wikipedia.org/w/index.php?title=Karajaan_Sunda&oldid=704360"