Basa Jawa

Ti Wikipédia, énsiklopédia bébas basa Sunda
Luncat ka: pituduh, sungsi
Basa Jawa (Basa Jawa, Basa Jawi)
Dipaké di: Jawa (Indonésia), Suriname, Malaysia, Kalédonia Anyar
Wewengkon: Jawa
Jumlah pamaké: 80 –100
Urutan ka: 11
Klasifikasi rungkun basa: Austronésia

 Melayu-Polinésia
  Melayu-Polinésia Kulon
   Sundik
       Basa Jawa

Status resmi
Basa resmi di: Hindia Walanda (nepi ka 1942)
Diatur ku:
Sandi basa
ISO 639-1 jv
ISO 639-2 jav
ISO 639-3
SIL JAN, JAS, JVS, OS, TES
Tempo ogé: Basa - Daptar basa

Basa Jawa kagolong kana basa Austronesia, nyaéta basa-basa nu dipaké ku bangsa pribumi di kapuloan di beulah kidul-wétaneun buana Asia. Basa Jawa sumebar ti mulai pucuk kulon pulo Jawa, Banten nepi ka pucuk wétan Banyuwangi. Lian ti éta, basa ieu sumebar ogé di Walanda, Suriname, Curacao jeung Kalédonia Anyar. Sajaba ti éta Basa Jawa ogé dikedalkeun di Malaysia, Sumatra nepi ka Irian Jaya.

Basa Jawa mangrupakeun kontributor panggedéna keur tuwuhna basa Indonésia. Sanajan lain basa resmi pamaréntahan, kadang-kadang istilah-istilah jeung kosakecapna dicokot tina basa Jawa.

Sumebarna Basa Jawa[édit | sunting sumber]

Padumuk Jawa nu pindah ka Malaysia mawa basa tur kabudayaan Jawa ka Malaysia, sahingga aya wewengkon padumukan keur maranehannana nu katelah kampung Jawa, padang Jawa. Lian ti eta, masarakat pamake Basa Jawa oge sumebar di sababaraha wewengkon Nagara Kahijian Republik Indonésia. Wewengkon-wewengkon luar Jawa anu didominasi etnis Jawa atawa dina persentase anu cukup signifikan nyaéta: Lampung (61%), Bengkulu (25%), Sumatra Kalér (antara 15%-25%). Husus balaréa Jawa di Sumatra Kalér ieu, maranéhanana mangrupa turunan para kuli kontrak anu dipekerjakeun di sagala rupa wewengkon pakebonan bako, hususna di wewengkon Deli ku kituna mindeng disebut minangka Jawa Deli atawa Pujakesuma (Putra Jawa Kalahiran Sumatera). Sedengkeun balaréa Jawa di wewengkon séjén disebarkeun ngaliwatan program transmigrasi anu diayakeun saprak jaman pangjajahan Walanda.

Sajaba di wewengkon Nusantara atawa Malaysia. Balaréa Jawa ogé kapanggih dina jumlah badag di Suriname, anu ngahontal 15% ti nu nyicingan sakabéhna, saterusna di Kaledonia Anyar komo nepi ka wewengkon Aruba sarta Curacao sarta Walanda. Sabagean leutik sumebar ka wewengkon Guyana Perancis sarta Venezuela.

Fonologi[édit | sunting sumber]

Dialek baku basa Jawa, nyaéta anu didasarkan dina dialek Jawa Tengah, utamana ti kira-kira dayeuh Surakarta sarta Yogyakarta ngabogaan fonem-fonem:

Vokal:

Depan Tengah Belakang
i     u
e ə o
(ɛ)   (ɔ)
  a  

Konsonan:


Labial Dental Alveolar Retrofleks Palatal Velar Glotal
Eksplosiva p b t d
ʈ ɖ k g ʔ
Frikatif     s (ʂ)     h
Likuida & semivokal w l r   j    
Sengau m n
(ɳ) ɲ ŋ  

Perhatian: Fonem-fonem antara tanda kurung mangrupakeun alofon.

Guaran Vokal:[édit | sunting sumber]

Tekanan kecap (stress) direalisasikeun dina suku kecap kadua ti tukang, kajaba lamun suku kecap ngabogaan hiji pepet minangka vokal. Dina kasus kawas ieu, tekanan kecap tumiba dina suku kecap pamungkas, sanajan suku kecap pamungkas ogé ngamuat pepet. Lamun hiji kecap geus diimbuhan ku afiks, tekanan kecap tetep miluan tekanan kecap kecap dasar. Conto: /jaran/ (kuda) dilapadkuen minangka [j'aran] sarta /pajaranan/ (tempat kuda) dilapadkeun minangka [paj'aranan].

Kabéh vokal kajaba /ə/, ngabogaan alofon. Fonem /a/ dina posisi katutup dilapadkeun minangka [a], tapi dina posisi kabuka minangka [ɔ]. Conto: /lara/ (gering) dilapadkeun minangka [l'ɔrɔ], tapi /larane/ (geringna) dilapadkeun minangka [l'arane]

Fonem /i/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [i] tapi dina posisi katutup lapadna kurang leuwih jiga [e]. Conto: /panci/ dilafazkan minangka [p'aɲci] , tapi /kancil/ kurang leuwih dilafazkan minangka [k'aɲcel].

Fonem /u/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [u] tapi dina posisi katutup lapadna kurang leuwih jiga [o]. Conto: /wulu/ (bulu) dilapadkeun minangka [w'ulu] , tapi /ʈuyul/ (tuyul) kurang leuwih dilafazkan minangka [ʈ'uyol].

Fonem /e/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [e] tapi dina posisi katutup minangka [ɛ]. Conto: /lele/ dilafazkan minangka [l'ele] , tapi /bebek/ dilafazkan minangka [b'ɛbɛʔ].

Fonem /o/ dina posisi kabuka dilapadkeun minangka [o] tapi dina posisi katutup minangka [ɔ]. Conto: /loro/ dilafazkan minangka [l'oro] , tapi /boloŋ/ dilafazkan minangka [b'ɔlɔŋ].

Guaran konsonan:[édit | sunting sumber]

Fonem /k/ ngabogaan hiji alofon. Dina posisi pamungkas, dilafazkan minangka [ʔ]. Sedengkeun dina posisi tengah sarta mimiti tetep minangka [k].

Fonem /n/ ngabogaan dua alofon. Dina posisi mimiti atawa tengah lamun aya di hareup fonem eksplosiva palatal atawa retrofleks, mangka fonem sengau ieu baris robah luyu jadi fonem homorgan. Saterusna lamun fonem /n/ miluan hiji /r/, mangka baris jadi [ɳ] (fonem sengau retrofleks). Conto: /panjaŋ/ dilafazkan minangka [p'aɲjaŋ], tuluy /anɖap/ dilafazkan minangka [ʔ'aɳɖap]. Kecap /warna/ dilapadkeun minangka [w'arɳɔ].

Fonem /s/ ngabogaan hiji alofon. Lamun /s/ miluan fonem /r/ atawa aya di hareup fonem eksplosiva retrofleks, mangka baris direalisasikeun minangka [ʂ]. Conto: /warsa/ dilapadkeun minangka [w'arʂɔ], tuluy /esʈi/ dilafazkan minangka [ʔ'eʂʈi].

Fonotaktik[édit | sunting sumber]

Dina basa Jawa baku, hiji suku kecap bisa ngabogaan wangun kawas kieu: (n)-K1-(l)-V-K2.

Hartina nyaeta kawas kieu:

  • (n) nyaéta fonem sengau homorgan.
  • K1 nyaéta konsonan eksplosiva ata likuida.
  • (l) nyaéta likuida nyaéta /r/ atawa /l/, tapi ngan bisa mecenghul lamun K1 ngawangun eksplosiva.
  • V nyaéta kabéh vokal. Tapi lamun K2 euweuh mangka fonem /ə/ henteu bisa aya dina posisi ieu.
  • K2 nyaéta kabéh konsonan kajaba eksplosiva palatal sarta retrofleks; /c/, /j/, /ʈ/, sarta /ɖ/.

Conto:

  • a
  • an
  • pan
  • prang
  • njlen

Dialek-dialek Basa Jawa[édit | sunting sumber]

Basa Jawa kabagi jadi dua klasifikasi dialek, nyaeta:

  • Dialek wewengkon
  • Dialek sosial

Dialek wewengkon[édit | sunting sumber]

Dialek wewengkon ieu didasarkeun kana wewengkon, sipat sarta budaya satempat. Béda antara dialek hiji jeung dialek séjénna bisa antara 0-70%. Pikeun klasifikasi dumasar dialek wewengkon, pengelompokanana ngarujuk ka pamadegan E.M. Uhlenbeck, 1964, di jero bukuna: "A Critical Survey of Studies on the Languages of Java and Madura", The Hague: Martinus Nijhoff.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Kulon:

  1. Dialek Banten
  2. Dialek Indramayu-cirebon
  3. Dialek Tegal
  4. Dialek Banyumasan
  5. Dialek Bumiayu (peralihan Tegal jeung Banyumas)

Jumplukan kahiji di luhur mindeng disebut basa Jawa ngapak-ngapak.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Tengah:

  1. Dialek Pekalongan
  2. Dialek Kedu
  3. Dialek Bagelén
  4. Dialek Semarang
  5. Dialek Basisir Kalér Wétan (Jepara, Rembang, Demak, Kudus, Pati)
  6. Dialek Blora
  7. Dialek Surakarta
  8. Dialek Yogyakarta

Jumplukan kadua di luhur mindeng disebut Basa Jawa Standar, hususna dialek Surakarta sarta Yogyakarta.

Jumplukan Basa Jawa Bagian Wétan:

  1. Dialek Madiun
  2. Dialek Pantura Jawa Wétan (Tuban, Bojonegoro)
  3. Dialek Surabaya
  4. Dialek Malang
  5. Dialek Tengger
  6. Dialek Banyuwangi (atawa disebut Basa Osing)

Jumplukan katilu di luhur mindeng disebut Basa Jawa Timuran.

Dialek sosial[édit | sunting sumber]

Klasifikasi ieu aya kusabab basa ieu kawangun tina gradasi-gradasi nu kacida bedana jeung Basa Indonésia atawa Malayu, sok sanajan sarua kagolongkeun kana rungkun Austronesia oge.

Dialek sosial dina Basa Jawa ngawangun minangka katut:

  1. Ngoko
  2. Ngoko andhap
  3. Madhya
  4. Madhyantara
  5. Kromo
  6. Kromo Inggil
  7. Bagongan
  8. Kedhaton

Basa walikan (basa jawa prokem)[édit | sunting sumber]

Basa walikan (basa babalikan) nyaeta basa nu digantian aksara konsonanna dumasar kana runtuyan HANACARAKA. Contona: DAGADU (hartina panon anjeun), JAPE METHE (hartina cahe dewe (barudak urang, barudak sorangan)), jsb.

Bilangan dina basa Jawa[édit | sunting sumber]

Lamun dibandingkeun jeung basa Malayu atawa Indonésia, basa Jawa ngabogaan sistim bilangan anu rada rumit.

Basa 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
Jawa Kuna sa rwa telu pat lima nem pitu wwalu sanga sapuluh
Kawi eka dwi tri catur panca sad sapta as.t.a nawa dasa
Krama setunggal kalih tiga sekawan gangsal nem pitu wolu sanga sedasa
Ngoko siji loro telu papat lima nem pitu wolu sanga sepuluh
Angka Ngoko Krama
11 sewelas setunggal welas
12 rolas kalih welas
13 telulas tiga welas
14 patbelas sekawan welas
15 limalas gangsal welas
16 nembelas sekawan welas
17 pitulas pitulas
18 wolulas wolulas
19 sangalas sangalas
20 rongpuluh kalih dasa
21 selikur selikur
22 rolikur kalih likur
23 telulikur tigang likur
24 patlikur sekawan likur
25 selawe selangkung
26 nemlikur nemlikur
30 telung puluh tigang dasa
31 telung puluh siji tigang dasa setunggal
32 telung puluh loro tigang dasa kalih
40 patang puluh sekawan dasa
41 patang puluh siji sekawan dasa setunggal
42 patang puluh loro sekawan dasa kalih
50 sèket sèket
51 sèket siji sèket setunggal
52 sèket loro sèket kalih
60 swidak swidak
61 swidak siji swidak setunggal
62 swidak loro swidak kalih
70 pitung puluh pitung dasa
100 satus setunggal atus
101 satus siji setunggal atus tunggal
102 satus loro setunggal atus kalih
120 satus rong puluh setunggal atus kalih dasa
121 satus rong puluh siji setunggal atus kalih dasa setunggal
200 rong atus kalih atus
500 limang atus gangsal atus
1.000 sèwu setunggal èwu
1.001 sèwu siji setunggal èwu setunggal
1.002 sèwu loro setunggal èwu kalih
1.500 sèwu limang atus setunggal èwu gangsal atus
1.520 sèwu limang atus rong puluh setunggal èwu gangsal atus kalih dasa
1.550 sèwu limang atus sèket setunggal èwu gangsal atus sèket
1.551 sèwu limang atus sèket siji setunggal èwu gangsal atus sèket setunggal
2.000 rong èwu kalih èwu
5.000 limang èwu gangsal èwu
10.000 sepuluh èwu sedasa èwu
100.000 satus èwu setunggal atus èwu
500.000 limang atus èwu gangsal atus èwu
1.000.000 sayuta setunggal yuta
1.562.155 sayuta limang atus swidak loro èwu satus sèket lima setunggal yuta gangsal atus swidak kalih èwu setunggal atus sèket gangsal

Fraksi[édit | sunting sumber]

  • 1/2 setengah, separo, sepalih (Krama)
  • 1/4 seprapat, seprasekawan (Krama)
  • 3/4 telung prapat, tigang prasekawan (Krama)
  • 1,5 karo tengah, kalih tengah (Krama)

Perbedaan gaya dina basa Jawa[édit | sunting sumber]

Basa Jawa nyaéta basa anu ngabédakeun gaya basa sacara sosial jadi tilu tingkatan, nyaéta: ngoko, madya sarta krama. Sajaba ti éta dipikawanoh ogé naon anu disebut kecap-kecap honorifik pikeun ngahandapkeun maneh sarta ngaluhurkeun lawan ngomong. Kecap-kecap ieu disebut kecap-kecap krama andhap sarta krama inggil. Basa-basa séjén anu ogé ngabédakeun gaya-gaya basa nyaéta basa Sunda, basa Madura sarta basa Bali. Di handapeun ieu dippidangkeun conto hiji kalimah dina sawatara gaya basa anu beda-beda ieu.

  • Basa Sunda: “Hampura, kuring rék nanya imah kang Budi éta, di mana?”
  1. Ngoko dugal: “Éh, kuring arep takon, omahé Budi kuwi, nèng*ndi?’
  2. Ngoko alus: “Aku nyuwun pirsa, dalemé mas Budi kuwi, nèng endi?”
  3. Ngoko ngaluhurkeun diri sorangan: “Aku kersa ndangu, omahé mas Budi kuwi, nèng ndi?”
  4. Madya: “Nuwun sèwu, kula ajeng tanglet, griyané mas Budi niku, teng pundi?”
  5. Madya alus: “Nuwun sèwu, kula ajeng tanglet, dalemé mas Budi niku, teng pundi?”
  6. Krama andhap: “Nuwun sèwu, dalem badhé nyuwun pirsa, dalemipun mas Budi punika, wonten pundi?”
  7. Krama: “Nuwun sewu, kula badhé takèn, griyanipun mas Budi punika, wonten pundi?”
  8. Krama inggil: “Nuwun sewu, kula badhe nyuwun pirsa, dalemipun mas Budi punika, wonten pundi?”
  • nèng nyaéta wangun percakapan sapopoé sarta mangrupa pondokna tina wangun baku ana ing anu disingkat jadi (a)nêng.

Kalawan maké kecap-kecap anu béda, dina hiji kalimah anu sacara tatabasa hartina sarua, hiji jalma bisa ngungkabkeun status sosialna ka lawan ngomongna sarta ogé ka anu diomongkeun.

Tapi kudu diaku yén henteu kabéh panyatur basa Jawa mikawanoh kabéhanana. Biasana maranéhanana ngan mikawanoh ngoko sarta sajenis madya.

Sastra jeung tata basa Jawa Papak[édit | sunting sumber]

Baca ogé[édit | sunting sumber]

Wikipédia
Wikipédia ogé ngabogaan édisi Basa Jawa


Nuvola apps bookcase.png