Haji

Haji nyaéta rukun (tihang ageman) Islam anu kalima sanggeus sahadat, solat, zakat sarta puasa. Ngalaksanakeun ibadah haji mangrupikeun ritual taunan kaum muslim sa-dunya anu mampuh (boh sacara matérial, fisik, sarta élmuna) ku cara nganjang sarta ngalaksanakeun runtuyan kagiatan di sababaraha tempat di Arab Saudi dina wanci anu ditangtoskeun nyaéta usum haji (bulan Dzulhijjah).^[1] Hal ieu béda sareng ibadah umroh anu bisa dilaksanakeun sawaktu-waktu. Kagiatan inti ibadah haji dimimitian dina tanggal 8 Dzulhijjah nalika umat Islam mondok atanapi mabit di Mina, diteraskeun ku Wukuf (cicing) di Padang Arafah dina tanggal 9 Dzulhijjah, sarta lekasan sanggeus ngabalangkeun jumrah (ngabalangkeun batu simbolisasi sétan) dina tanggal 10 Dzulhijjah. Masarakat Indonésia ilaharna ogé nyebutna lebaran Haji/ Idul Adha minangka Poé raya haji jalaran waktosna sareng puncak dilaksanakeunna ibadah Haji ieu.^[2]

Harti

Sacara lughawi, haji hartosna ngadon atawa nuju sarta ngadatangan. Nurutkeun étimologi basa Arab, kecap haji miboga harti qashd, nyaéta tujuan, maksud, sarta ngadon. Nurutkeun istilah syara', haji téh nuju ka Baitullah sarta tempat-tempat nu tangtu pikeun ngalaksanakeun amalan-amalan ibadah nu tangtu ogé. Anu dimaksud kalawan temat-tempat nu tangtu dina définisi diluhur, sajaba Ka'bah sarta Mas'a (tempat sa'i), ogé Arafah, Muzdalifah, sarta Mina. Anu dimaksud jeung waktu nu tangtu tayalian bulan-bulan haji anu dimimitian ti Syawal nepi ka sapuluh poé kahiji bulan Dzulhijjah. Sedengkeun amal ibadah nu tangtu tayalian thawaf, sa'i, Wukuf, mazbit di Muzdalifah, jumrah, mabit di Mina, sarta séjén-séjén.

Hakékat Haji

Salaku ibadah anu jangkep, haji miboga hakékat batiniah anu kacida jerona salian ti runtuyan gerakan fisikna:^[3]

Simbol Mulang: Nganjang ka Baitullah mangrupikeun hakékat "mulangna" hiji hamba ka "imah" asalna, nyaéta mulang ka Gusti Allah SWT (simbolisasi maot sateuacan maot).
Kamanunggalan: Wukuf di Padang Arafah nyaéta gambaran Padang Mahsyar, di mana sakabéh manusa ngumpul dina derajat anu sarua, teu ditingal pangkatna, hartana, atanapi sukuna.
Ngalawan Nafsu: Ngabalangkeun jumrah hakékatna sanés mung malédog tugu, tapi simbol ngalawan sarta miceun hawa nafsu sétan anu aya dina diri manusa.
Ihram: Ngagunakeun lawon bodas (ihram) hakékatna nyaéta ngaleupaskeun sagala rupa atribut kadunyaan supados manusa sadar yén nalika maot, taya harta anu dibawa iwal ti amal ibadah.

Filosofi

Ibadah haji sanés ngan saukur ritual fisik, tapi mangrupa perjalanan spiritual anu jero. Ali Syariati dina bukuna Makna Haji ngagambarkeun yén haji téh prosés manusa ngaleupaskeun "ego" nuju ka jati diri anu murni.

Hiji cutatan anu kasohor ngeunaan beuratna ieu perjalanan ruhani nyaéta:

Kutanya dia bagaimana telah menempuh? Perjalanan yang sangat sulit dan menakutkan ini'".

^[4]

Sawatara éta, Imam al-Ghazali dina kitab Ihya Ulumuddin nekenkeun yén hakekat haji téh nyaéta "Ziarah ka Pangéran". Nurutkeun anjeunna, unggal tahapan haji (saperti Wukuf sarta Tawaf) mangrupa simbol tina kaayaan manusa di poé ahérat engké.^[5]

Sajarah

Ibadah haji mangrupikeun syariat anu parantos aya ti jaman Nabi Ibrahim as. nalika anjeunna dipasihan paréntah ku Allah SWT pikeun ngawangun deui Baitullah.^[6] Peristiwa penting anu janten dadasar manasik haji modéren di antarana nyaéta pangurbanan Nabi Ismail as. sareng perjuangan Siti Hajar nalika milarian cai antara pasir Shafa sareng Marwah.^[7]

Jalma-jalma Arab dina jaman jahiliah geus mikawanoh ibadah haji ieu anu diwariskeun ti karuhun maranéhanana warisi kalawan ngalakonan parobahan diditu-didieu. Tapi, wangun umum palaksanaanana masih tetep aya, kawas thawaf, sa'i, Wukuf, sarta malédog jumrah. Ngan waé dina prakna réa anu henteu luyu deui jeung saréat anu sabenerna.^[8] Syariat haji nembé disampurnakeun sacara gembleng dina taun ka-10 Hijriah nalika Rasulullah saw. ngalaksanakeun Haji Wada' salaku conto manasik anu sah dugi ka dinten kiamat.^[9]

Ku kituna, Islam datang sarta ngabenerkeun lebah-lebah anu salah sarta tetep ngajalankeun naon-naon anu geus luyu kalawan pituduh syara' (saréat), sakumaha anu diatur dina al-qur'an sarta sunnah rosul. Kasang tukang ibadah haji ieu ogé didasarkan dina ibadah sarupa anu dilaksanakeun ku nabi-nabi dina ageman Islam, utamana Nabi Ibrahim (nabina ageman Tauhid). Ritual thawaf didasarkan dina ibadah sarupa anu dilaksanakeun ku umat-umat saméméh nabi Ibarahim. Ritual sa'i, nyaéta lumpat antara pasir Shafa sarta Marwah (wewengkon rada luhur di kira-kira Ka'bah anu geus jadi hiji kahijian Masjid Al Haram, Makkah), ogé pikeun miéling ritual pamajikan kadua nabi Ibrahim sabot néangan susu pikeun anakna anu tayalian [[Nabi Ismail]. Samentara Wukuf di Arafah nyaéta ritual pikeun miéling tempat paamprokna nabi Adam sarta Siti Hawa di alam dunya, nyaéta asal mula ti gumelarna sakumna umat manusa di dunya.

Dasar Hukum

Paréntah haji dumasar kana dawuhan Allah SWT dina Al-Qur'an:

وَلِلَّهِ عَلَى ٱلنَّاسِ حِجُّ ٱلْبَيْتِ مَنِ ٱسْتَطَاعَ إِلَيْهِ سَبِيلًا

"Sarta (ngalaksanakeun) haji téh mangrupikeun kawajiban manusa ka Allah, nyaéta pikeun jalma anu mampuh ngayakeun perjalanan ka Baitullah..." (QS. Ali Imran: 97).^[10]

Sarta dumasar kana dawuhan Rasulullah SAW ngeunaan tatacara (manasik) haji:

"Candak ku aranjeun tina conto manasik haji sim kuring (Rasulullah SAW), sabab sim kuring teu terang naha sim kuring bakal haji deui saatos taun ieu."
— Hadits Riwayat Muslim no. 1297^[11]

Salian ti ayat Al-Qur'an, kawajiban haji ogé dumasar kana hadits Nabi Muhammad SAW. Salah sahijina nyaéta hadits anu diriwayatkeun ku Imam Ahmad sarta Imam Muslim:

"Ti Abu Hurairah r.a., anjeunna nyarios: Rasulullah SAW kantos khutbah di payuneun urang sadaya, dawuhna: 'Wahai manusa, saéstuna Allah parantos ngawajibkeun haji ka aranjeun, mangka pék geura maridamel haji!'. Aya saurang lalaki naros: 'Naha unggal taun, ya Rasulullah?'. Rasulullah SAW cicing sakedap, nepi ka éta lalaki nanya deui nepi ka tilu kali. Tuluy Rasulullah SAW dawuh: 'Upami sim kuring nyebat 'enya', mangka haji bakal janten wajib unggal taun, sarta aranjeun moal bakal sanggup...'"
—Hadits Riwayat Muslim (no. 1337) sarta Ahmad (no. 10636).^[12]

Dina riwayat séjénna ti Imam Ahmad, ditegeskeun ogé yén haji téh ngan wajib sakali saumur hirup:

"Haji téh sakali, sarta sing saha anu nambahan (leuwih ti sakali), mangka éta téh mangrupa (ibadah) sunnah."
—Hadits Riwayat Ahmad.^[13]

Syarat Haji (Istitha'ah)

Kecap Istitha'ah hartosna kamampuh. Jalma anu wajib haji téh nyaéta anu:

Mampuh sacara ékonomi pikeun bekel indit, mulang, sarta nafkah kulawarga anu ditinggalkeun.
Sehat sacara fisik sarta méntal pikeun ngalakukeun aktivitas ibadah anu beurat.
Aman dina perjalanan (kaamanan).

Jenis ibadah haji

Saban jamaah bébas pikeun milih jenis ibadah haji anu hayang dilaksanakeunana. Rasulullah SAW mikeun kabébasan dina hal éta, sakumaha katémbong dina hadis katut.

Aisyah RA ngomong: Kami indit ibadah babarengan Rasulullah SAW dina taunhajjatul wada. di antara kami aya anu ihram, pikeun haji sarta umroh sarta aya ogé anu berihram pikeun haji. Jelema anu berihram pikeun umroh ber-Tahallul sabot geus aya di Baitullah. Keur jelema anu berihram pikeun haji lamun manéhna ngumpulkeun haji sarta umroh. Mangka manéhna henteu ngalakonan Tahallul nepi ka kalawan réngsé ti nahar.

Katut nyaéta jenis sarta pengertian haji anu dimaksud.

Haji ifrad, hartosna nyorangan. Ngalaksanakeun ibadah haji disebut ifrad lamun salahsaurang boga maksud nyorangan, boh nyorangan haji boh nyorangan umroh. Dina hal ieu, anu diheulakeun nyaéta ibadah haji. Hartina, sabot maké pakéan ihram di miqat-na, jelema kasebut boga niat ngalaksanakeun ibadah haji heula. Lamun ibadah haji geus réngsé, mangka jelema kasebut maké ihram deui pikeun ngalaksanakeun umroh.
Haji tamattu, miboga harti senang-senang atawa nyalsé kalawan ngalakonan umroh leuwih tiheula di bulan-bulah haji, tuluy Tahallul. Saterusna maké pakéan ihram deui pikeun ngalaksanakeun ibadah haji, ditaun anu sarua. Tamattu' bisa ogé hartosna ngalaksanakeun ibadah sajeroning bulan-bulan sarta dina taunanu sarua, henteu leuwih tiheula balik ka nagari asal.
Haji qiran, ngandung harti ngagabungkeun, ngahijikeun atawa nyakaliguskeun. Anu dimaksud didieu nyaéta ngahijikeun atawa nyakaliguskeun ihramna pikeun ngalaksanakeun ibadah haji sarta umroh. Haji qiran dipigawé kalawan tetep maké ihram saprak miqat makani sarta ngalaksanakeun kabéh rukun sarta wajib haji nepi ka réngsé, sanajan meureun baris méakeun waktu lila. Nurutkeun Abu Hanifah, ngalaksanakeun haji qiran, hartosna ngalakonan dua thawaf sarta dua sa'i.

Kagiatan ibadah haji

Katut nyaéta kagiatan utama dina ibadah haji dumasar urutan waktu:

Saméméh 8 Dzulhijjah, umat Islam ti sakumna dunya mimiti ngaleut pikeun ngalaksanakeun Thawaf Haji di Masjid Al Haram, Makkah.
8 Dzulhijjah, jamaah haji kudu meuting di Mina. Saméméhnana dina isuk-isuk 8 Dzulhijjah, kabéh umat Islam maké pakéan Ihram (dua lembar lawon bodas henteu aya kaputan minangka pakéan haji), saterusna boga niat haji, sarta maca bacaan Talbiyah. Isuk-isuk poé tanggal 8 Dzulhijjah, jamaah nuju Mina. Peuting poéna, kabéh jamaah haji kudu meuting di Mina.
9 Dzulhijjah, isuk-isuk poéna kabéh jamaah haji indit ka Arafah. Saterusna jamaah ngalaksanakeun ibadah Wukuf, nyaéta cicing sarta ngadua di padang lega ieu nepi ka cunduk Magrib. Saméméh peuting datang, jamaah geura-giru nuju sarta meuting di Muzdalifah.
10 Dzulhijjah, sanggeus isuk-isuk di Muzdalifah, jamaah geura-giru nuju Mina pikeun ngalaksanakeun ibadah Jumrah Aqabah, nyaéta malédogkeun batu saloba tujuh kali ka tugu kahiji minangka perlambang ngusir sétan. Sanggeus mencukur buuk atawa sawaréh buuk, jamaah bisa Thawaf Haji (ngabéréskeun Haji), atawa bermalam di Mina sarta ngalaksanakeun jumrah sambungan (Ula sarta Wustha).
11 Dzulhijjah, malédog jumrah sambungan (Ula) di tugu kahiji, tugu kadua, sarta tugu katilu.
12 Dzulhijjah, maledohkeun jumrah sambungan (Ula) di tugu kahiji, tugu kadua, sarta tugu katilu.
Saméméh balik ka nagara séwang-séwangan, jamaah ngalaksanakeun Tawaf Wada' (thawaf paturay tineung).

Rukun Haji

Amalan- amalan anu teu meunang henteu kudu dilaksanakeun nalika ibadah haji, umpamana ieu amalan diliwat atawa henteu dipigawé tinangtu hajina henteu sah alias batal.^[14]Numutkeun istilah fikih rukun hartina sagala anu baris nyieun hiji hal henteu bisa ngawujud mun henteu aya inyana. Kitu deui dina ibadah haji, rukun téh sagala rupa hal anu ngabalukarkeun ibadah haji jadi teu sah atawa batal lamun aya hal anu geus tangtu teu dipigawé.^[15]

Ihram: Nyaéta mimitina lumaku kaharama-kaharaman dina ibadah haji dimimitian, kayaning ngawinkeun kitu ogé kawin, sapatemon, maéhan sasatoan, neukteuk kuku jeung buuk, maké minyak seungit, maké baju anu dikaput pikeun lalaki, nutupan beungeut tur dampal leungeun pikeun awéwé.^[15] Larangan atawa kaharaman ieu lumaku salila ngalaksanakeun haji kurang leuwih lima poé, lamun seug éta larangan dirumpak maka baris meunang denda (dam)/kudu mayar denada.^[15]
Wukuf Di Arafah : Ieu téh rukun anu paling utama malahan bakat ku pentingna saupama ieu rukun teu dilaksanakeun tinangtu sakabéh rukun hajina baris batal atawa teu sah sarta hajina kudu dibalikan deui taun hareupna. Wukuf téh dipigawé ngan satuan sakali nyaéta tanggal 9 Zulhijah wungkul.^[15]
Thawaf Ifadhah: Tayalian dilaksanakeun samulangna ti Arafah sarta meuting di Muzdalifah, jamaah haji leumpang ngurilingan kabah lobana tujuh kuriling dimimitian ti hajar aswad nepika tepung deui di hajar aswad éta disebut sakuriling. Ibadah ieu teumeunang diwakilkeun kanu séjén, lamun teu dipigawé tangtuna hajina teu sah atawa batal.^[15]
Sa'i Antara Shafa Jeung Marwa: Tayalian leumpang ti mimiti pasir Shafa nepi kan pasir Marwa diitung sakali/sabalik anu lobana nepika 7 balikan kudu noron dipigawena teumeunang kaselang ku amalan séjén, dilaksanakeunna sabada thawaf ifadhah.^[16]^[15]
Tahalul: Nyaéta neukteuk buuk dina sirah urang sakurang-kurangna tilu lambar, teu meunang neukteuk buuk tina bagéan awak anu séjéna. Tahalul ogé sok disebut al-halqu wa at-taqshir anu pihartieuna ngadugulan buuk sirah atawa neukteuk buuk sirah sawaréh.^[16]^[15]
Tartib : Maksudna migawé rukun Haji kudu luyu jeung katangtuanna teu meunang di aclogan tina rukun ka hiji tuluy migawé rukun ka lima atawa rukun séjéna salian ti rukun ka dua. Jadi dina prakna kudu merenah éntépanna kahiji, ka dua, ka tilu, jeung saterusna.^[16]^[15]

Wajib Haji

Jamaah haji kudu migawé katangtuan wajib haji, umpamana henteu kapigawé alatan aya halangan bisa diganti kujalan mayar denda (Dam) sanajan kitu hajina tetep sah.^[17] Tapi umpama teu migawé wajib haji ieu alatan ngahaja sok komo bari nyapirakeun, ieumah baris ngadatangkeun dosa sarta kudu meuncit kurban. Sakumaha anu diunggel dina hadist riwayat Malik '"Singsaha waé anu ninggalkeun hiji ibadah wajib dina Haji atawa poho, mangka anjeuna kudu meuncit kurban".^[17] Wajib haji téh aya lima, kayaning:

Mabit: Meuting di Muzdalifah dina peuting tangga 10 Dzulhijah
Mabit: Maeting di Mina dina peuting tanggal 11-13 Dzulhijah
Jumrah Aqobah : Maledogkeun batu kana patok anu geus disayagikeun lobana 7 kali dina poé 10 Dzulhijah
Jumrah Ula, Wustha, Aqabah : Malédogkeun batu kana unggal tihang éta anu lobana 7 kali dina unggal tihang
Thawaf Wada : Thawaf paturay tineung saméméh jamaah haji kaluar ti kota Mekah^[17]

Pantangan Dina Ibadah Haji

Aya genep perkara anu dipantang dina waktu ngajalankeun ibadah haji jeung umrah tayalian:

Maké kaméja, calana, muzah (sapatu kulit), jeung sorban. Pikeun kaum lalaki tambahan ku teu meunang nutupan sirahna, alatan ihramna lalaki nya dina sirah. Pikeun kaum awéwémah meunang maké baju beunang ngaput tapi teumeunang nutupan beungeutna, alatan ihramna awéwémah dina beungeutna.^[18]
Teumeunang maké seuseungitan saperti minyak seungit jeung sajabana, sarta ngajauhan sagala rupa anu seungit-seungit. Umpama pantangan ieu dirumpak, hukumna kudu mayar dengda (dam) kujalan meuncit domba.
Neukteuk buuk ogé neukteuk kuku ieu téh dipantang pisan nalika ihram,lamun dirumpak hukumana sarua kudu meuncit domba.^[18]
Sapatemon, ngupat batur, paréa-réa omong, ieu pagawéan baris ngaruksak haji lamun seug dipigawé saméméh tahalul. Lamun seug dirumpak ieu pantangan kudu mayar dam dina palebah dieu ku onta bikang, sapi, atawa 7 domba. Tapi lamun dibigawéna sabada [[tahalul]] wajib hukumna meuncit onta bikang sangkan hajina henteu ruksak.^[18]
Ngalakukeun pagawéan, omongan, atawa rindat anu matak ngadatangkeun napsu/birahi pikeun sapatemon ieu dipantang pisan, Lamun seug dirumpak baris meunang hukuman kudu mayar hiji domba. Kitu deui kawin atawa ngawinkeun ieu hukumna henteu sah, sagigireun ti éta kudu mayar dam ogé.^[18]
Teumeunang maéhan sato darat, moro jeung sajabana. Lamun dirumpak ieu pantangan, kudu ngaganti sato anu paéh éta ku sato anu sarua kalawan beurat jeung ukuran anu sarua.^[18]

Lokasi utama dina ibadah haji

Makkah Al Mukaromah

Di dayeuh ieu pisan nangtung puseur ibadah umat Islam sadunya, Ka'bah, anu aya di puseur Masjidil Haram. Dina ritual haji, Makkah jadi tempat bubuka sarta panutup ibadah ieu sabot jamaah diwajibkeun ngalaksanakeun niat sarta thawaf haji.

Arafah

Dayeuh di palebah wétan Makkah ieu ogé dipikawanoh minangka tempat puseurna haji, tayalian tempat Wukuf dilaksanakeun. Wewengkon ngawangun padang lega ieu téh tempat ngariungna kira-kira dua juta jamaah haji ti sakuliah dunya. Di luar usum haji, wewengkon ieu henteu dipaké.

Mina

Tempat nangtungna tugu jumrah, nyaéta tempat palaksanaan kagiatan melontarkan batu ka tugu jumrah minangka simbolisasi tindakan Nabi Ibrahim sabot ngusir setan. Dimasing-maising tempat éta nangtung tugu anu dipaké pikeun palaksanaan: Jumrah Aqabah, Jumrah Ula, sarta Jumrah Wustha. Di tempat ieu jamaah ogé diwajibkeun pikeun menginap hiji peuting.

Muzdalifah

Tempat di deukeut Mina sarta Arafah, dipikawanoh minangka tempat jamaah haji ngalakonan Mabit (Bermalam) sarta ngumpulkeun batu-batu pikeun ngalaksanakeun ibadah jumrah di Mina.

Madinah

Nyaéta dayeuh suci kadua umat Islam. Di tempat ieu pisan panutan umat Islam, Nabi Muhammad SAW dimakamkan di Masjid Nabawi. Tempat ieu sabenerna henteu asup ka dina ritual ibadah haji, tapi jamaah haji ti sakumna dunya biasana menyempatkan diri nganjang ka dayeuh anu tempatna kurang leuwih 200 km kalér Makkah ieu pikeun berziarah sarta ngalaksanakeun sholat di masjid Nabi.

Waktu Jeung Tempat Ibadah Haji

Kaping	Waktos	Kagiatan & Tempat	Detil Ritual	Rujukan Arab & Hartosna
8 (Tarwiyah)	08.00 - Isya	Niat & Mabit Mina	Nganggo ihram sarta nginep di Mina.	فَأَهَلُّوا بِالْحَجِّ "...maka maranéhna ngamimitian ihram pikeun haji." (HR. Muslim 1218)
9 (Arafah)	12.00 - 18.00	Wukuf Arafah	Puncak haji: Dzikir sarta ngadu'a.	فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ "Maka nalika aranjeun parantos angkat ti Arafat..." (QS. Al-Baqarah: 198)
9-10	19.00 - Subuh	Mabit Muzdalifah	Nginep sakedap sarta mulung krikil.	فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ "...kudu nyebut Allah di Masy'aril Haram." (QS. Al-Baqarah: 198)
10 (Nahr)	06.00 - 11.00	Jumrah Aqabah Mina	Ngalémpar 7 krikil sarta Tahallul.	يَرْمِي الْجَمْرَةَ يَوْمَ النَّحْرِ "Nabi ngalémpar jumrah dina dinten Nahr." (HR. Bukhari 1745)
10	12.00 - Isya	Tawaf Ifadah Masjidil Haram	Muteran Baitullah (Ka'bah) 7 kali.	وَلْيَطَّوَّفُوا بِالْبَيْتِ الْعَتِيقِ "...sarta kudu tawaf maranéhna di Baitul Atiq." (QS. Al-Hajj: 29)
11-12 (Tasyrik)	Saatos Duhur	Lémpar 3 Jumrah Mina	Ula, Wustha, Aqabah (@7 krikil).	وَاذْكُرُوا اللَّهَ فِي أَيَّامٍ مَعْدُودَاتٍ "Sarta kudu dzikir ka Allah dina poé nu geus ditangtukeun." (QS. Al-Baqarah: 203)
13 (Tasyrik)	Saatos Duhur	Nafar Tsani Mina	Husus pikeun anu netep sapeuting deui.	فَمَنْ تَعَجَّلَ فِي يَوْمَيْنِ فَلَا إِثْمَ عَلَيْهِ "Sing saha nu gura-giru (mulang) dina dua poé, maka euweuh dosa." (QS. Al-Baqarah: 203)
Ahir	Sateuacan Mulang	Tawaf Wada' Masjidil Haram	Tawaf pamitan (perpisahan).	يَكُونَ آخِرُ عَهْدِهِمْ بِالْبَيْتِ "...sangkan (tawaf) jadi ahir lalampahan maranéhna." (HR. Muslim 1327)

Catetan kacilakaan ibadah haji

Désémber 1975: 200 jamaah palastra di deukeut dayeuh Makkah sanggeus hiji pipa gas ngajelegur sarta ngaduruk sapuluh tenda.
4 Désémber 1979: 153 jamaah palastra sarta 560 séjénna tatu sanggeus patugas kaamanan Arab Saudi anu dibantuan patugas Perancis mecakan membébaskan Masjidil Haram anu disandera sajumplukan militan salila dua minggu.
31 Juli 1987: 402 jamaah palastra, 275 di antarana ti Iran, sanggeus rébuan jamaah Iran anu ngalakonan demonstrasi meunang lalawanan fisik ti kaamanan Arab Saudi. Alatan ti insiden éta Arab Saudi megatkeun hubungan diplomatik jeung Iran, anu ahirna henteu ngirimkeun jamaahna ka Makkah nepi ka taun1991.
10 Juli 1989: hiji jamaah palastra sarta 16 tatu alatan penembakan didalam Masjidil Haram. Balukarna 16 urang Kuwait anu ngalakonan penyerangan dihukum tembak mati.
15 Juli 1989: lima jamaah asal Pakistan palastra sarta 34 séjénna tatu alatan insiden penembakan ku sajumplukan jelema nyekel pakarang di padumukan maranéhanana di Makkah.
2 Juli 1990: 1.426 jamaah palastra lolobana ti Asia alatan terperangkap didalam torowongan Mina.
24 Méi 1994: 270 jamaah palastra alatan silih dorong sarta injak di Mina.
7 Méi 1995: tilu jamaah palastra alatan kebakaran di Mina.
15 April 1997: 343 jamaah palastra sarta 1.500 séjénna tatu alatan kehabisan nafas alatan terjebak didalam kebakaran tenda di Mina.
9 April 1998: 118 jamaah palastra alatan berdésak–désakkan waktu palaksanaan lontar jumroh.
5 Maret 2001: 35 jamaah palastra sarta puluhan séjénna tatu – tatu alatan berdésak – désakan di Jammarat.
11 Pebruari 2003: 14 jamaah palastra di Jumrotul Mina – genep di antarana wanoja.
1 Pebruari 2004: Saloba 251 jamaah palastra salila palaksanaan lontar jumrah.
23 Januari 2005: 29 jamaah palastra alatan caah panggoréngna dina 20 taunpamungkas di Madinah.
5 Januari 2006: Saloba 76 palastra alatan runtuhnya hiji penginapan al-rayahin di jalan Gaza, kira-kira 200 méter palebah kulon Masjidil Haram.
12 Jan 2006: Saeutikna 345 jamaah palastra di Jammarat salila palaksanaan lontar jumrah. Insiden ieu lumangsung dina jam 15.30 waktu satempat réngsé solat dzuhur, sanggeus jutaan jamaah silih berdésak–désakkan di panto asup palebah kalér lanté dua Jammarat.

Rujukan

Bianchi, Robert R. (2004). Guests of God: Pilgrimage and Politics in the Islamic World. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-517107-5.
Hammoudi, Abdellah (2006). A Season in Mecca: Narrative of a Pilgrimage. Hill and Wang. ISBN 978-0-8090-7609-3.
Khan, Qaisra, "Hajj & 'Umra", in Muhammad in History, Thought, and Culture: An Encyclopedia of the Prophet of God (2 vols.), edited by C. Fitzpatrick and A. Walker, Santa Barbara, ABC-CLIO, 2014, Vol. I, pp. 239–245.
Patler, Nicholas (2017). From Mecca to Selma: Malcolm X, Islam, and the Journey tnto the American Civil Rights Movement. The Islamic Monthly. Archived 2022-12-30 di Wayback Machine
Trojanow, Ilija (2007). Mumbai to Mecca: A Pilgrimage to the Holy Sites of Islam. Haus Publishing. ISBN 978-1-904950-29-5.

Artikel ngeunaan Islam ieu mangrupa taratas, perlu disampurnakeun. Upami sadérék uninga langkung paos perkawis ieu, dihaturan kanggo ngalengkepan.

Dicutat tina

↑ "Hajj". Encyclopedia Britannica. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.
↑ Al-Qurthubi. Al-Jami' li Ahkam al-Qur'an, Tafsir Surah Al-Hajj.
↑ Al-Ghazali. Ihya Ulumiddin, Kitab al-Asrar al-Hajj. Dar al-Minhaj.
↑ Syariati, Ali (1984). Makna Haji (Dina basa Indonesia). Ditarjamahkeun ku Anas Mahyuddin. Bandung: Pustaka.
↑ Al-Ghazali. Ihya Ulumuddin. Jilid 1, Bab Rahasia-rahasia Haji.
↑ Dr. Muhammad Ilyas Abdul Ghani, Sejarah Haji & Manasik, (2004), kaca 15. ISBN 978-9960-944-40-1.
↑ Syaikh Safiyurrahman Al-Mubarakfuri, Sirah Nabawiyah, (2012), kaca 450. ISBN 978-602-7635-39-5.
↑ Sayyid Sabiq, Fiqih Sunnah, Jilid 3, (2013), kaca 25. ISBN 978-979-3210-44-5.
↑ Syaikh Safiyurrahman Al-Mubarakfuri, Sirah Nabawiyah, (2012), kaca 458.
↑ "Surah Ali 'Imran - 97". Quran.com. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.
↑ "Sahih Muslim - The Book of Hajj". Sunnah.com. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.
↑ An-Nawawi, Imam. Syarh Shahih Muslim.
↑ Musnad Ahmad, no. 2239.
↑ Arifin, Guz (2004). Peta Perjalanan Haji Dan Umrah. Jakarta: Elex Media Komputindo. hlm. 25. ISBN 9789792776614. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026).
1 2 3 4 5 6 7 8 Sarwat, Lc, M.A, Ahmad (2019). Ensiklopedia Fikih Indonesia: Haji & Umrah. Jakarta: Gramedia Pustaka. hlm. 25. ISBN 9786020382975. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026). Pemeliharaan CS1: Banyak nama: authors list (link)
1 2 3 Hasyim Asy'ari, KH. Muhammad (2004). Inti Fiqih Haji dan 'Umrah: Terjemah Kitab al-Manasik al-Shughra li Qashid Umm al-Qura karya KH. Hasyim Asy'ari. Malang: Genius Media Malang. hlm. 25. ISBN 9786021442111. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026).
1 2 3 ST., M.Eng., H. Wahyudi (2019). The Journey To Arafah : Kisah Perjalanan Spiritual. Indramayu: PT Adab Indonesia. hlm. 32. ISBN 9786238776429. Diaksés tanggal (disungsi – 21 Januari 2026).
1 2 3 4 5 Imam, Al-Ghazali (2017). Rahasia Haji dan Umrah. Jakarta: Turos. hlm. 69. ISBN 9786021583487. Diaksés tanggal (disungsi – 22 Januari 2026).

[1] "Hajj". Encyclopedia Britannica. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.

[2] Al-Qurthubi. Al-Jami' li Ahkam al-Qur'an, Tafsir Surah Al-Hajj.

[3] Al-Ghazali. Ihya Ulumiddin, Kitab al-Asrar al-Hajj. Dar al-Minhaj.

[Syariati-4] Syariati, Ali (1984). Makna Haji (Dina basa Indonesia). Ditarjamahkeun ku Anas Mahyuddin. Bandung: Pustaka.

[5] Al-Ghazali. Ihya Ulumuddin. Jilid 1, Bab Rahasia-rahasia Haji.

[6] Dr. Muhammad Ilyas Abdul Ghani, Sejarah Haji & Manasik, (2004), kaca 15. ISBN 978-9960-944-40-1.

[7] Syaikh Safiyurrahman Al-Mubarakfuri, Sirah Nabawiyah, (2012), kaca 450. ISBN 978-602-7635-39-5.

[8] Sayyid Sabiq, Fiqih Sunnah, Jilid 3, (2013), kaca 25. ISBN 978-979-3210-44-5.

[9] Syaikh Safiyurrahman Al-Mubarakfuri, Sirah Nabawiyah, (2012), kaca 458.

[10] "Surah Ali 'Imran - 97". Quran.com. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.

[11] "Sahih Muslim - The Book of Hajj". Sunnah.com. Diaksés tanggal 27 Maret 2026.

[12] An-Nawawi, Imam. Syarh Shahih Muslim.

[13] Musnad Ahmad, no. 2239.

[Guz-14] Arifin, Guz (2004). Peta Perjalanan Haji Dan Umrah. Jakarta: Elex Media Komputindo. hlm. 25. ISBN 9789792776614. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026).

[Ahm-15] 1 2 3 4 5 6 7 8 Sarwat, Lc, M.A, Ahmad (2019). Ensiklopedia Fikih Indonesia: Haji & Umrah. Jakarta: Gramedia Pustaka. hlm. 25. ISBN 9786020382975. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026). Pemeliharaan CS1: Banyak nama: authors list (link)

[KH-16] 1 2 3 Hasyim Asy'ari, KH. Muhammad (2004). Inti Fiqih Haji dan 'Umrah: Terjemah Kitab al-Manasik al-Shughra li Qashid Umm al-Qura karya KH. Hasyim Asy'ari. Malang: Genius Media Malang. hlm. 25. ISBN 9786021442111. Diaksés tanggal (disungsi – 20 Januari 2026).

[H.-17] 1 2 3 ST., M.Eng., H. Wahyudi (2019). The Journey To Arafah : Kisah Perjalanan Spiritual. Indramayu: PT Adab Indonesia. hlm. 32. ISBN 9786238776429. Diaksés tanggal (disungsi – 21 Januari 2026).

[Al--18] 1 2 3 4 5 Imam, Al-Ghazali (2017). Rahasia Haji dan Umrah. Jakarta: Turos. hlm. 69. ISBN 9786021583487. Diaksés tanggal (disungsi – 22 Januari 2026).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]

[18]